UtshovChapter 11
11.1
अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम।।11.1।।
Arjuna uvacha
Madanugrahaya paramam guhyamadhyatmasangyitam
Yattvayoktam vachastena mohoyam vigato mama
11.2
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्।।11.2।।
Bhavapyayau hi bhutanam shrutau vistarasho maya
Tvattah kamalapatraksha mahatmyamapi chavyayam
11.3
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम।।11.3।।
Evametadyathattha tvamatmanam parameshvara
Drashtumichchhami te rupamaishvaram purushottama
11.4
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्।।11.4।।
Manyase yadi tachchhakyam maya drashtumiti prabho
Yogeshvara tato me tvam darshayatmanamavyayam
11.5
श्री भगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च।।11.5।।
Shri bhagavanuvacha
Pashya me partha rupani shatashotha sahasrashah
Nanavidhani divyani nanavarnakritini cha
11.6
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्िवनौ मरुतस्तथा।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत।।11.6।।
Pashyadityanvasunrudranashivanau marutastatha
Bahunyadrishtapurvani pashyashcharyani bharata
11.7
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि।।11.7।।
Ihaikastham jagatkritsnam pashyadya sacharacharam
Mama dehe gudakesha yachchanyaddrashtumichchhasi
11.8
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्।।11.8।।
Na tu mam shakyase drashtumanenaiva svachakshusha
Divyam dadami te chakshuh pashya me yogamaishvaram
11.9
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्।।11.9।।
Sanjaya uvacha
Evamuktva tato rajanmahayogeshvaro harih
Darshayamasa parthaya paramam rupamaishvaram
11.10
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्।।11.10।।
Anekavaktranayanamanekadbhutadarshanam
Anekadivyabharanam divyanekodyatayudham
11.11
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्।।11.11।।
Divyamalyambaradharam divyagandhanulepanam
Sarvashcharyamayam devamanantam vishvatomukham
11.12
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः।।11.12।।
Divi suryasahasrasya bhavedyugapadutthita
Yadi bhah sadrishi sa syadbhasastasya mahatmanah
11.13
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा।।11.13।।
Tatraikastham jagatkritsnam pravibhaktamanekadha
Apashyaddevadevasya sharire pandavastada
11.14
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत।।11.14।।
Tatah sa vismayavishto hrishtaroma dhananjayah
Pranamya shirasa devam kritanjalirabhashata
11.15
अर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे
सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ
मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्।।11.15।।
Arjuna uvacha
Pashyami devanstava deva dehe
Sarvanstatha bhutavisheshasanghan
Brahmanamisham kamalasanastha
Mrishinshcha sarvanuraganshcha divyan
11.16
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप।।11.16।।
Anekabahudaravaktranetram
Pashyami tvam sarvatonantarupam
Nantam na madhyam na punastavadim
Pashyami vishveshvara vishvarupa
11.17
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च
तेजोराशिं सर्वतोदीप्तिमन्तम्।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्
दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्।।11.17।।
Kiritinam gadinam chakrinam cha
Tejorashim sarvatodiptimantam
Pashyami tvam durnirikshyam samantad
Diptanalarkadyutimaprameyam
11.18
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे।।11.18।।
Tvamaksharam paramam veditavyam
Tvamasya vishvasya param nidhanam
Tvamavyayah shashvatadharmagopta
Sanatanastvam purusho mato me
11.19
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य
मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रम्
स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्।।11.19।।
Anadimadhyantamanantavirya
Manantabahum shashisuryanetram
Pashyami tvam diptahutashavaktram
Svatejasa vishvamidam tapantam
11.20
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।
दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्।।11.20।।
Dyavaprithivyoridamantaram hi
Vyaptam tvayaikena dishashcha sarvah
Drishtvadbhutam rupamugram tavedam
Lokatrayam pravyathitam mahatman
11.21
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः।।11.21।।
Ami hi tvam surasangha vishanti
Kechidbhitah pranjalayo grinanti
Svastityuktva maharshisiddhasanghah
Stuvanti tvam stutibhih pushkalabhih
11.22
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या
विश्वेऽश्िवनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा
वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे।।11.22।।
Rudraditya vasavo ye cha sadhya
Vishveshivanau marutashchoshmapashcha
Gandharvayakshasurasiddhasangha
Vikshante tvam vismitashchaiva sarve
11.23
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं
महाबाहो बहुबाहूरुपादम्।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्।।11.23।।
Rupam mahatte bahuvaktranetram
Mahabaho bahubahurupadam
Bahudaram bahudanshtrakaralam
Drishtva lokah pravyathitastathaham
11.24
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं
व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो।।11.24।।
Nabhahsprisham diptamanekavarnam
Vyattananam diptavishalanetram
Drishtva hi tvam pravyathitantaratma
Dhritim na vindami shamam cha vishno
11.25
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि
दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।
दिशो न जाने न लभे च शर्म
प्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.25।।
Danshtrakaralani cha te mukhani
Drishtvaiva kalanalasannibhani
Disho na jane na labhe cha sharma
Prasida devesha jagannivasa
11.26
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथाऽसौ
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः।।11.26।।
Ami cha tvam dhritarashtrasya putrah
Sarve sahaivavanipalasanghaih
Bhishmo dronah sutaputrastathasau
Sahasmadiyairapi yodhamukhyaih
11.27
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः।।11.27।।
Vaktrani te tvaramana vishanti
Danshtrakaralani bhayanakani
Kechidvilagna dashanantareshu
Sandrishyante churnitairuttamangaih
11.28
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः
समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति।
तथा तवामी नरलोकवीरा
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति।।11.28।।
Yatha nadinam bahavombuvegah
Samudramevabhimukha dravanti
Tatha tavami naralokavira
Vishanti vaktranyabhivijvalanti
11.29
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः।
तथैव नाशाय विशन्ति लोका
स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः।।11.29।।
Yatha pradiptam jvalanam patanga
Vishanti nashaya samriddhavegah
Tathaiva nashaya vishanti loka
Stavapi vaktrani samriddhavegah
11.30
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता
ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो।।11.30।।
Lelihyase grasamanah samanta
Llokansamagranvadanairjvaladbhih
Tejobhirapurya jagatsamagram
Bhasastavograh pratapanti vishno
11.31
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो
नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्।।11.31।।
Akhyahi me ko bhavanugrarupo
Namostu te devavara prasida
Vigyatumichchhami bhavantamadyam
Na hi prajanami tava pravrittim
11.32
श्री भगवानुवाच
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे
येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः।।11.32।।
Shri bhagavanuvacha
Kalosmi lokakshayakritpravriddho
Lokansamahartumiha pravrittah
Ritepi tvam na bhavishyanti sarve
Yevasthitah pratyanikeshu yodhah
11.33
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व
जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्।।11.33।।
Tasmattvamuttishtha yasho labhasva
Jitva shatrun bhunkshva rajyam samriddham
Mayaivaite nihatah purvameva
Nimittamatram bhava savyasachin
11.34
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च
कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान्।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्।।11.34।।
Dronam cha bhishmam cha jayadratham cha
Karnam tathanyanapi yodhaviran
Maya hatanstvam jahi ma vyathishtha
Yudhyasva jetasi rane sapatnan
11.35
सञ्जय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं
सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य।।11.35।।
Sanjaya uvacha
Etachchhrutva vachanam keshavasya
Kritanjalirvepamanah kiriti
Namaskritva bhuya evaha krishnam
Sagadgadam bhitabhitah pranamya
11.36
अर्जुन उवाच
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या
जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः।।11.36।।
Arjuna uvacha
Sthane hrishikesha tava prakirtya
Jagat prahrishyatyanurajyate cha
Rakshansi bhitani disho dravanti
Sarve namasyanti cha siddhasanghah
11.37
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्
गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे।
अनन्त देवेश जगन्निवास
त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्।।11.37।।
Kasmachcha te na nameranmahatman
Gariyase brahmanopyadikartre
Ananta devesha jagannivasa
Tvamaksharam sadasattatparam yat
11.38
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण
स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप।।11.38।।
Tvamadidevah purushah purana
Stvamasya vishvasya param nidhanam
Vettasi vedyam cha param cha dhama
Tvaya tatam vishvamanantarupa
11.39
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः
पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते।।11.39।।
Vayuryamognirvarunah shashankah
Prajapatistvam prapitamahashcha
Namo namastestu sahasrakritvah
Punashcha bhuyopi namo namaste
11.40
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते
नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं
सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः।।11.40।।
Namah purastadatha prishthataste
Namostu te sarvata eva sarva
Anantaviryamitavikramastvam
Sarvam samapnoshi tatosi sarvah
11.41
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।
अजानता महिमानं तवेदं
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि।।11.41।।
Sakheti matva prasabham yaduktam
He krishna he yadava he sakheti
Ajanata mahimanam tavedam
Maya pramadatpranayena vapi
11.42
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि
विहारशय्यासनभोजनेषु।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्।।11.42।।
Yachchavahasarthamasatkritosi
Viharashayyasanabhojaneshu
Ekothavapyachyuta tatsamaksham
Tatkshamaye tvamahamaprameyam
11.43
पितासि लोकस्य चराचरस्य
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो
लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव।।11.43।।
Pitasi lokasya characharasya
Tvamasya pujyashcha gururgariyan
Na tvatsamostyabhyadhikah kutonyo
Lokatrayepyapratimaprabhava
11.44
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं
प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्।।11.44।।
Tasmatpranamya pranidhaya kayam
Prasadaye tvamahamishamidyam
Piteva putrasya sakheva sakhyuh
Priyah priyayarhasi deva sodhum
11.45
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा
भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।
तदेव मे दर्शय देव रूपं
प्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.45।।
Adrishtapurvam hrishitosmi drishtva
Bhayena cha pravyathitam mano me
Tadeva me darshaya deva rupam
Prasida devesha jagannivasa
11.46
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त
मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते।।11.46।।
Kiritinam gadinam chakrahasta
Michchhami tvam drashtumaham tathaiva
Tenaiva rupena chaturbhujena
Sahasrabaho bhava vishvamurte
11.47
श्री भगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्।।11.47।।
Shri bhagavanuvacha
Maya prasannena tavarjunedam
Rupam param darshitamatmayogat
Tejomayam vishvamanantamadyam
Yanme tvadanyena na drishtapurvam
11.48
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै
र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर।।11.48।।
Na vedayagyadhyayanairna danai
Rna cha kriyabhirna tapobhirugraih
Evanrupah shakya aham nriloke
Drashtum tvadanyena kurupravira
11.49
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं
तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य।।11.49।।
Ma te vyatha ma cha vimudhabhavo
Drishtva rupam ghoramidrinmamedam
Vyapetabhih pritamanah punastvam
Tadeva me rupamidam prapashya
11.50
सञ्जय उवाच
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः।
आश्वासयामास च भीतमेनं
भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा।।11.50।।
Sanjaya uvacha
Ityarjunam vasudevastathoktva
Svakam rupam darshayamasa bhuyah
Ashvasayamasa cha bhitamenam
Bhutva punah saumyavapurmahatma
11.51
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तवसौम्यं जनार्दन।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः।।11.51।।
Arjuna uvacha
Drishtvedam manusham rupam tavasaumyam janardana
Idanimasmi sanvrittah sachetah prakritim gatah
11.52
श्री भगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः।।11.52।।
Shri bhagavanuvacha
Sudurdarshamidam rupam drishtavanasi yanmama
Deva apyasya rupasya nityam darshanakankshinah
11.53
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा।।11.53।।
Naham vedairna tapasa na danena na chejyaya
Shakya evanvidho drashtum drishtavanasi mam yatha
11.54
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन।
ज्ञातुं दृष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप।।11.54।।
Bhaktya tvananyaya shakya ahamevanvidhorjuna
Gyatum drishtum cha tattvena praveshtum cha parantapa
11.55
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव।।11.55।।
Matkarmakrinmatparamo madbhaktah sangavarjitah
Nirvairah sarvabhuteshu yah sa mameti pandava