UtshovChapter 10
10.1
श्री भगवानुवाच
भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया।।10.1।।
Shri bhagavanuvacha
Bhuya eva mahabaho shrrinu me paramam vachah
Yatteham priyamanaya vakshyami hitakamyaya
10.2
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः।।10.2।।
Na me viduh suraganah prabhavam na maharshayah
Ahamadirhi devanam maharshinam cha sarvashah
10.3
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्।
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते।।10.3।।
Yo mamajamanadim cha vetti lokamaheshvaram
Asammudhah sa martyeshu sarvapapaih pramuchyate
10.4
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च।।10.4।।
Buddhirgyanamasammohah kshama satyam damah shamah
Sukham duhkham bhavobhavo bhayam chabhayameva cha
10.5
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः।।10.5।।
Ahinsa samata tushtistapo danam yashoyashah
Bhavanti bhava bhutanam matta eva prithagvidhah
10.6
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः।।10.6।।
Maharshayah sapta purve chatvaro manavastatha
Madbhava manasa jata yesham loka imah prajah
10.7
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः।।10.7।।
Etam vibhutim yogam cha mama yo vetti tattvatah
Sovikampena yogena yujyate natra sanshayah
10.8
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः।।10.8।।
Aham sarvasya prabhavo mattah sarvam pravartate
Iti matva bhajante mam budha bhavasamanvitah
10.9
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च।।10.9।।
Machchitta madgataprana bodhayantah parasparam
Kathayantashcha mam nityam tushyanti cha ramanti cha
10.10
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते।।10.10।।
Tesham satatayuktanam bhajatam pritipurvakam
Dadami buddhiyogam tam yena mamupayanti te
10.11
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता।।10.11।।
Teshamevanukamparthamahamagyanajam tamah
Nashayamyatmabhavastho gyanadipena bhasvata
10.12
अर्जुन उवाच
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्।।10.12।।
Arjuna uvacha
Param brahma param dhama pavitram paramam bhavan
Purusham shashvatam divyamadidevamajam vibhum
10.13
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे।।10.13।।
Ahustvamrishayah sarve devarshirnaradastatha
Asito devalo vyasah svayam chaiva bravishi me
10.14
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव।
न हि ते भगवन् व्यक्ितं विदुर्देवा न दानवाः।।10.14।।
Sarvametadritam manye yanmam vadasi keshava
Na hi te bhagavan vyakitam vidurdeva na danavah
10.15
स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते।।10.15।।
Svayamevatmanatmanam vettha tvam purushottama
Bhutabhavana bhutesha devadeva jagatpate
10.16
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि।।10.16।।
Vaktumarhasyasheshena divya hyatmavibhutayah
Yabhirvibhutibhirlokanimanstvam vyapya tishthasi
10.17
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया।।10.17।।
Katham vidyamaham yoginstvam sada parichintayan
Keshu keshu cha bhaveshu chintyosi bhagavanmaya
10.18
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन।
भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्।।10.18।।
Vistarenatmano yogam vibhutim cha janardana
Bhuyah kathaya triptirhi shrrinvato nasti memritam
10.19
श्री भगवानुवाच
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे।।10.19।।
Shri bhagavanuvacha
Hanta te kathayishyami divya hyatmavibhutayah
Pradhanyatah kurushreshtha nastyanto vistarasya me
10.20
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च।।10.20।।
Ahamatma gudakesha sarvabhutashayasthitah
Ahamadishcha madhyam cha bhutanamanta eva cha
10.21
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी।।10.21।।
Adityanamaham vishnurjyotisham raviranshuman
Marichirmarutamasmi nakshatranamaham shashi
10.22
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना।।10.22।।
Vedanam samavedosmi devanamasmi vasavah
Indriyanam manashchasmi bhutanamasmi chetana
10.23
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्।।10.23।।
Rudranam shankarashchasmi vittesho yaksharakshasam
Vasunam pavakashchasmi meruh shikharinamaham
10.24
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः।।10.24।।
Purodhasam cha mukhyam mam viddhi partha brihaspatim
Senaninamaham skandah sarasamasmi sagarah
10.25
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः।।10.25।।
Maharshinam bhriguraham giramasmyekamaksharam
Yagyanam japayagyosmi sthavaranam himalayah
10.26
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः।।10.26।।
Ashvatthah sarvavrikshanam devarshinam cha naradah
Gandharvanam chitrarathah siddhanam kapilo munih
10.27
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्।।10.27।।
Uchchaihshravasamashvanam viddhi mamamritodbhavam
Airavatam gajendranam naranam cha naradhipam
10.28
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः।।10.28।।
Ayudhanamaham vajram dhenunamasmi kamadhuk
Prajanashchasmi kandarpah sarpanamasmi vasukih
10.29
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्।
पितृ़णामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्।।10.29।।
Anantashchasmi naganam varuno yadasamaham
Pitrinamaryama chasmi yamah sanyamatamaham
10.30
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्।।10.30।।
Prahladashchasmi daityanam kalah kalayatamaham
Mriganam cha mrigendroham vainateyashcha pakshinam
10.31
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी।।10.31।।
Pavanah pavatamasmi ramah shastrabhritamaham
Jhashanam makarashchasmi srotasamasmi jahnavi
10.32
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्।।10.32।।
Sarganamadirantashcha madhyam chaivahamarjuna
Adhyatmavidya vidyanam vadah pravadatamaham
10.33
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च।
अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः।।10.33।।
Aksharanamakarosmi dvandvah samasikasya cha
Ahamevakshayah kalo dhataham vishvatomukhah
10.34
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा।।10.34।।
Mrityuh sarvaharashchahamudbhavashcha bhavishyatam
Kirtih shrirvakcha narinam smritirmedha dhritih kshama
10.35
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः।।10.35।।
Brihatsama tatha samnam gayatri chhandasamaham
Masanam margashirshohamritunam kusumakarah
10.36
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्।।10.36।।
Dyutam chhalayatamasmi tejastejasvinamaham
Jayosmi vyavasayosmi sattvam sattvavatamaham
10.37
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः।।10.37।।
Vrishninam vasudevosmi pandavanam dhananjayah
Muninamapyaham vyasah kavinamushana kavih
10.38
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्।।10.38।।
Dando damayatamasmi nitirasmi jigishatam
Maunam chaivasmi guhyanam gyanam gyanavatamaham
10.39
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्।।10.39।।
Yachchapi sarvabhutanam bijam tadahamarjuna
Na tadasti vina yatsyanmaya bhutam characharam
10.40
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया।।10.40।।
Nantosti mama divyanam vibhutinam parantapa
Esha tuddeshatah prokto vibhutervistaro maya
10.41
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्।।10.41।।
Yadyadvibhutimatsattvam shrimadurjitameva va
Tattadevavagachchha tvam mama tejonshasambhavam
10.42
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्।।10.42।।
Athava bahunaitena kim gyatena tavarjuna
Vishtabhyahamidam kritsnamekanshena sthito jagat