UtshovSarga 26
26.1
तद् वचः पथ्यम् अक्लीबम् सारणेन अभिभाषितम् ।
निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥६-२६-१॥
Tad vachah pathyam aklibam saranena abhibhashitam
Nishamya ravano raja pratyabhashata saranam
26.2
यदि माम् अभियुन्जीरन् देव गन्धर्व दानवाः ।
न एव सीताम् प्रदास्यामि सर्व लोक भयाद् अपि ॥६-२६-२॥
Yadi mam abhiyunjiran deva gandharva danavah
Na eva sitam pradasyami sarva loka bhayad api
26.3
त्वम् तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिर् निर्जितो भृशम् ।
प्रतिप्रदानम् अद्य एव सीतायाः साधु मन्यसे ॥६-२६-३॥
Tvam tu saumya paritrasto haribhir nirjito bhrisham
Pratipradanam adya eva sitayah sadhu manyase
26.4
को हि नाम सपत्नो माम् समरे जेतुम् अर्हति ।
इति उक्त्वा परुषम् वाक्यम् रावणो राक्षस अधिपः ॥६-२६-४॥
Ko hi nama sapatno mam samare jetum arhati
Iti uktva parusham vakyam ravano rakshasa adhipah
26.5
आरुरोह ततः श्रीमान् प्रासादम् हिम पाण्डुरम् ।
बहु ताल समुत्सेधम् रावणो अथ दिदृक्षया ॥६-२६-५॥
Aruroha tatah shriman prasadam hima panduram
Bahu tala samutsedham ravano atha didrikshaya
26.6
ताभ्याम् चराभ्याम् सहितो रावणः क्रोध मूर्चितः ।
पश्यमानः समुद्रम् च पर्वतामः च वनानि च ॥६-२६-६॥
Tabhyam charabhyam sahito ravanah krodha murchitah
Pashyamanah samudram cha parvatamah cha vanani cha
26.7
ददर्श पृथिवी देशम् सुसम्पूर्णम् प्लवम् गमैः ।
तद् अपारम् असम्ख्येयम् वानराणाम् महद् बलम् ॥६-२६-७॥
Dadarsha prithivi desham susampurnam plavam gamaih
Tad aparam asamkhyeyam vanaranam mahad balam
26.8
आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्च सारणम् ।
एषाम् वानर मुख्यानाम् के शूराः के महाबलाः ॥६-२६-८॥
Alokya ravano raja paripaprachcha saranam
Esham vanara mukhyanam ke shurah ke mahabalah
26.9
के पूर्वम् अभिवर्तन्ते महाउत्साहाः समन्ततः ।
केषाम् शृणोति सुग्रीवः के वा यूथप यूथपाः ॥६-२६-९॥
Ke purvam abhivartante mahautsahah samantatah
Kesham shrinoti sugrivah ke va yuthapa yuthapah
26.10
सारण आचक्ष्व मे सर्वम् के प्रधानाः प्लवम् गमाः ।
सारणो राक्षस इन्द्रस्य वचनम् परिपृच्चतः ॥६-२६-१०॥
Sarana achakshva me sarvam ke pradhanah plavam gamah
Sarano rakshasa indrasya vachanam pariprichchatah
26.11
आचचक्षे अथ मुख्यज्ञो मुख्याम्स् ताम्स् तु वन ओकसः ।
एष यो अभिमुखो लंकाम् नर्दम्स् तिष्ठति वानरः ॥६-२६-११॥
Achachakshe atha mukhyagyo mukhyams tams tu vana okasah
Esha yo abhimukho lankam nardams tishthati vanarah
26.12
यूथपानाम् सहस्राणाम् शतेन परिवारितः ।
यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा ॥६-२६-१२॥
Yuthapanam sahasranam shatena parivaritah
Yasya ghoshena mahata saprakara satorana
26.13
लंका प्रवेपते सर्वा सशैल वन कानना ।
सर्व शाखा मृग इन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥६-२६-१३॥
Lanka pravepate sarva sashaila vana kanana
Sarva shakha mriga indrasya sugrivasya mahatmanah
26.14
बल अग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नाम एष यूथपः ।
बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्याम् महीम् गच्चति वीर्यवान् ॥६-२६-१४॥
Bala agre tishthate viro nilo nama esha yuthapah
Bahu pragrihya yah padbhyam mahim gachchati viryavan
26.15
लंकाम् अभिमुखः कोपाद् अभीक्ष्णम् च विजृम्भते ।
गिरि शृन्ग प्रतीकाशः पद्म किन्जल्क सम्निभः ॥६-२६-१५॥
Lankam abhimukhah kopad abhikshnam cha vijrimbhate
Giri shringa pratikashah padma kinjalka samnibhah
26.16
स्फोटयति अभिसम्रब्धो लान्गूलम् च पुनः पुनः ।
यस्य लान्गूल शब्देन स्वनन्ति इव दिशो दश ॥६-२६-१६॥
Sphotayati abhisamrabdho langulam cha punah punah
Yasya langula shabdena svananti iva disho dasha
26.17
एष वानर राजेन सुर्ग्रीवेण अभिषेचितः ।
यौवराज्ये अन्गदो नाम त्वाम् आह्वयति सम्युगे ॥६-२६-१७॥
Esha vanara rajena surgrivena abhishechitah
Yauvarajye angado nama tvam ahvayati samyuge
26.18
वालिनः सदृशः पुत्रः सुग्रीवस्य सदा प्रियः ।
राघवार्थे पराक्रान्तः शक्रार्थे वरुणो यथा ॥६-२६-१८॥
Valinah sadrishah putrah sugrivasya sada priyah
Raghavarthe parakrantah shakrarthe varuno yatha
26.19
एतस्य सा मतिः सर्वा यद्दृष्टा जनकात्मजा ।
हनूमता वेगवता राघवस्य हितैषिणा ॥६-२६-१९॥
Etasya sa matih sarva yaddrishta janakatmaja
Hanumata vegavata raghavasya hitaishina
26.20
बहूनि वानरेन्द्राणामेष यूथानि वीर्यवान् ।
परिगृह्याभियाति त्वाम् स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥६-२६-२०॥
Bahuni vanarendranamesha yuthani viryavan
Parigrihyabhiyati tvam svenanikena marditum
26.21
अनुवालिसुतस्यापि बलेन महता वृतः ।
वीरस्तिष्ठति सम्ग्रामे सेतुहेतुरयम् नलः ॥६-२६-२१॥
Anuvalisutasyapi balena mahata vritah
Virastishthati samgrame setuheturayam nalah
26.22
ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च ।
उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरि पुम्गवाः ॥६-२६-२२॥
Ye tu vishtabhya gatrani kshvedayanti nadanti cha
Utthaya cha vijrimbhante krodhena hari pumgavah
26.23
एते दुष्प्रसहा घोराः चण्डाः चण्ड पराक्रमाः ।
अष्टौ शत सहस्राणि दश कोटि शतानि च ॥६-२६-२३॥
Ete dushprasaha ghorah chandah chanda parakramah
Ashtau shata sahasrani dasha koti shatani cha
26.24
य एनम् अनुगच्चन्ति वीराः चन्दन वासिनः ।
एष आशम्सते लंकाम् स्वेन अनीकेन मर्दितुम् ॥६-२६-२४॥
Ya enam anugachchanti virah chandana vasinah
Esha ashamsate lankam svena anikena marditum
26.25
श्वेतो रजत सम्काशः सबलो भीम विक्रमः ।
बुद्धिमान् वानरः शूरस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥६-२६-२५॥
Shveto rajata samkashah sabalo bhima vikramah
Buddhiman vanarah shuras trishu lokeshu vishrutah
26.26
तूर्णम् सुग्रीवम् आगम्य पुनर् गच्चति वानरः ।
विभजन् वानरीम् सेनाम् अनीकानि प्रहर्षयन् ॥६-२६-२६॥
Turnam sugrivam agamya punar gachchati vanarah
Vibhajan vanarim senam anikani praharshayan
26.27
यः पुरा गोमती तीरे रम्यम् पर्येति पर्वतम् ।
नाम्ना सम्कोचनो नाम नाना नग युतो गिरिः ॥६-२६-२७॥
Yah pura gomati tire ramyam paryeti parvatam
Namna samkochano nama nana naga yuto girih
26.28
तत्र राज्यम् प्रशास्ति एष कुमुदो नाम यूथपः ।
यो असौ शत सहस्राणाम् सहस्रम् परिकर्षति ॥६-२६-२८॥
Tatra rajyam prashasti esha kumudo nama yuthapah
Yo asau shata sahasranam sahasram parikarshati
26.29
यस्य वाला बहु व्यामा दीर्घ लान्गूलम् आश्रिताः ।
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोर कर्मणः ॥६-२६-२९॥
Yasya vala bahu vyama dirgha langulam ashritah
Tamrah pitah sitah shvetah prakirna ghora karmanah
26.30
अदीनो रोषणः चण्डः सम्ग्रामम् अभिकान्क्षति ।
एष एव आशम्सते लंकाम् स्वेन अनीकेन मर्दितुम् ॥६-२६-३०॥
Adino roshanah chandah samgramam abhikankshati
Esha eva ashamsate lankam svena anikena marditum
26.31
यस् त्व् एष सिम्ह सम्काशः कपिलो दीर्घ केसरः ।
निभृतः प्रेक्षते लंकाम् दिधक्षन्न् इव चक्षुषा ॥६-२६-३१॥
Yas tv esha simha samkashah kapilo dirgha kesarah
Nibhritah prekshate lankam didhakshann iva chakshusha
26.32
विन्ध्यम् कृष्ण गिरिम् सह्यम् पर्वतम् च सुदर्शनम् ।
राजन् सततम् अध्यास्ते रम्भो नाम एष यूथपः ॥६-२६-३२॥
Vindhyam krishna girim sahyam parvatam cha sudarshanam
Rajan satatam adhyaste rambho nama esha yuthapah
26.33
शतम् शत सहस्राणाम् त्रिम्शच् च हरि यूथपाः ।
यम् यान्तम् वानरा घोराश्चण्डाश्चण्ड्पराक्रमाः ॥६-२६-३३॥
Shatam shata sahasranam trimshach cha hari yuthapah
Yam yantam vanara ghorashchandashchandparakramah
26.34
परिवार्य अनुगच्चन्ति लंकाम् मर्दितुम् ओजसा ।
यस् तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः ॥६-२६-३४॥
Parivarya anugachchanti lankam marditum ojasa
Yas tu karnau vivrinute jrimbhate cha punah punah
26.35
न च सम्विजते मृत्योर् न च यूथाद् विधावति ।
प्रकम्पते च रोषेन तिर्यक्च पुनरीक्षते ॥६-२६-३५॥
Na cha samvijate mrityor na cha yuthad vidhavati
Prakampate cha roshena tiryakcha punarikshate
26.36
पश्यन् लाङ्गूलमपि च क्स्वेडत्येष महाबलः ।
महाबलो वीत भयो रम्यम् साल्वेय पर्वतम् ॥६-२६-३६॥
Pashyan langulamapi cha ksvedatyesha mahabalah
Mahabalo vita bhayo ramyam salveya parvatam
26.37
राजन् सततम् अध्यास्ते शरभो नाम यूथपः ।
एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः ॥६-२६-३७॥
Rajan satatam adhyaste sharabho nama yuthapah
Etasya balinah sarve vihara nama yuthapah
26.38
राजन् शत सहस्राणि चत्वारिम्शत् तथैव च ।
यस् तु मेघ इव आकाशम् महान् आवृत्य तिष्ठति ॥६-२६-३८॥
Rajan shata sahasrani chatvarimshat tathaiva cha
Yas tu megha iva akasham mahan avritya tishthati
26.39
मध्ये वानर वीराणाम् सुराणाम् इव वासवः ।
भेरीणाम् इव सम्नादो यस्य एष श्रूयते महान् ॥६-२६-३९॥
Madhye vanara viranam suranam iva vasavah
Bherinam iva samnado yasya esha shruyate mahan
26.40
घोरः शाखा मृग इन्द्राणाम् सम्ग्रामम् अभिकान्क्षताम् ।
एष पर्वतम् अध्यास्ते पारियात्रम् अनुत्तमम् ॥६-२६-४०॥
Ghorah shakha mriga indranam samgramam abhikankshatam
Esha parvatam adhyaste pariyatram anuttamam
26.41
युद्धे दुष्प्रसहो नित्यम् पनसो नाम यूथपः ।
एनम् शत सहस्राणाम् शत अर्धम् पर्युपासते ॥६-२६-४१॥
Yuddhe dushprasaho nityam panaso nama yuthapah
Enam shata sahasranam shata ardham paryupasate
26.42
यूथपा यूथप श्रेष्ठम् येषाम् यूथानि भागशः ।
यस् तु भीमाम् प्रवल्गन्तीम् चमूम् तिष्ठति शोभयन् ॥६-२६-४२॥
Yuthapa yuthapa shreshtham yesham yuthani bhagashah
Yas tu bhimam pravalgantim chamum tishthati shobhayan
26.43
स्थिताम् तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः ।
एष दर्दर सम्काशो विनतो नाम यूथपः ॥६-२६-४३॥
Sthitam tire samudrasya dvitiya iva sagarah
Esha dardara samkasho vinato nama yuthapah
26.44
पिबमः चरति पर्णाशाम् नदीनाम् उत्तमाम् नदीम् ।
षष्टिः शत सहस्राणि बलम् अस्य प्लवम् गमाः ॥६-२६-४४॥
Pibamah charati parnasham nadinam uttamam nadim
Shashtih shata sahasrani balam asya plavam gamah
26.45
त्वाम् आह्वयति युद्धाय क्रथनो नाम यूथपः ।
विक्रान्ता बलवन्तश्च यथा यूथानि भागशः ॥६-२६-४५॥
Tvam ahvayati yuddhaya krathano nama yuthapah
Vikranta balavantashcha yatha yuthani bhagashah
26.46
यस् तु गैरिक वर्ण आभम् वपुः पुष्यति वानरः ।
अवमत्य सदा सर्वान्वानरान् बलदर्पितः ॥६-२६-४६॥
Yas tu gairika varna abham vapuh pushyati vanarah
Avamatya sada sarvanvanaran baladarpitah
26.47
गवयो नाम तेजस्वी त्वाम् क्रोधाद् अभिवर्तते ।
एनम् शत सहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते ।एष आशम्सते लंकाम् स्वेन अनीकेन मर्दितुम् ॥६-२६-४७॥
Gavayo nama tejasvi tvam krodhad abhivartate
Enam shata sahasrani saptatih paryupasate, esha ashamsate lankam svena anikena marditum
26.48
एते दुष्प्रसहा घोरा बलिनः काम रूपिणः ।
यूथपा यूथप श्रेष्ठा येषाम् सम्ख्या न विद्यते ॥६-२६-४८॥
Ete dushprasaha ghora balinah kama rupinah
Yuthapa yuthapa shreshtha yesham samkhya na vidyate