UtshovSarga 48
48.1
सह तार अंगदाभ्याम् तु सहसा हनुमान् कपिः ।
सुग्रीवेण यथा उद्दिष्टम् तम् देशम् उपचक्रमे ॥४-४८-१॥
Saha tara angadabhyam tu sahasa hanuman kapih
Sugrivena yatha uddishtam tam desham upachakrame
48.2
स तु दूरम् उपागम्य सर्वैः तैः कपि सत्तमैः ।
ततो विचित्य विन्ध्यस्य गुहाः च गहनानि च ॥४-४८-२॥
Sa tu duram upagamya sarvaih taih kapi sattamaih
Tato vichitya vindhyasya guhah cha gahanani cha
48.3
पर्वताग्र नदी दुर्गान् सरांसि विपुल द्रुमान् ।
वृक्ष खण्डान् च विविधान् पर्वतान् वन पादपान् ॥४-४८-३॥
Parvatagra nadi durgan saransi vipula druman
Vriksha khandan cha vividhan parvatan vana padapan
48.4
अन्वेषमाणाः ते सर्वे वानराः सर्वतो दिशम् ।
न सीताम् ददृशुर् वीरा मैथिलीम् जनक आत्मजाम् ॥४-४८-४॥
Anveshamanah te sarve vanarah sarvato disham
Na sitam dadrishur vira maithilim janaka atmajam
48.5
ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधानि अपि ।
अन्वेषमाणा दुर्धर्षा न्यवसन् तत्र तत्र ह ॥४-४८-५॥
Te bhakshayanto mulani phalani vividhani api
Anveshamana durdharsha nyavasan tatra tatra ha
48.6
स तु देशो दुर्अन्वेषो गुहा गहनवान् महान् ।
निर्जलम् निर्जनम् शून्यम् गहनम् घोर दर्शनम् ॥४-४८-६॥
Sa tu desho duranvesho guha gahanavan mahan
Nirjalam nirjanam shunyam gahanam ghora darshanam
48.7
ता दृशानि अन्या अपि अरण्यानि विचित्य भृइश पीडिताः ।
स देशः च दुर्अन्वेष्यो गुहा गहनवान् महान् ॥४-४८-७॥
Ta drishani anya api aranyani vichitya bhriisha piditah
Sa deshah cha duranveshyo guha gahanavan mahan
48.8
त्यक्त्वा तु तम् ततः देशम् सर्वे वै हरि यूथपाः ।
देशम् अन्यम् दुराधर्षम् विविशुः च अकुतो भयाः ॥४-४८-८॥
Tyaktva tu tam tatah desham sarve vai hari yuthapah
Desham anyam duradharsham vivishuh cha akuto bhayah
48.9
यत्र वन्ध्य फला वृक्षा विपुष्पाः पर्ण वर्जिताः ।
निस्तोयाः सरितो यत्र मूलम् यत्र सुदुर्लभम् ॥४-४८-९॥
Yatra vandhya phala vriksha vipushpah parna varjitah
Nistoyah sarito yatra mulam yatra sudurlabham
48.10
न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः ।
शार्दूलाः पक्षिणो वा अपि ये च अन्ये वन गोचराः ॥४-४८-१०॥
Na santi mahisha yatra na mriga na cha hastinah
Shardulah pakshino va api ye cha anye vana gocharah
48.11
न च अत्र वृक्षा न ओषध्यो न वल्ल्यो न अपि वीरुधः ।
स्निग्ध पत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्ल पंकजाः ॥४-४८-११॥
Na cha atra vriksha na oshadhyo na vallyo na api virudhah
Snigdha patrah sthale yatra padminyah phulla pankajah
48.12
प्रेक्षणीयाः सुगन्धाः च भ्रमरैः च वर्जिताः ।
कण्डुर् नाम महाभागः सत्य वादी तपो धनः ॥४-४८-१२॥
Prekshaniyah sugandhah cha bhramaraih cha varjitah
Kandur nama mahabhagah satya vadi tapo dhanah
48.13
महर्षिः परम अमर्षी नियमैः दुष्प्रधर्षणः ।
तस्य तस्मिन् वने पुत्रो बालको दश वार्षिकः ॥४-४८-१३॥
Maharshih parama amarshi niyamaih dushpradharshanah
Tasya tasmin vane putro balako dasha varshikah
48.14
प्रणष्टो जीवित अन्ताय क्रुद्धः तेन महामुनिः ।
तेन धर्माअत्मना शप्तम् कृत्स्नम् तत्र महद् वनम् ॥४-४८-१४॥
Pranashto jivita antaya kruddhah tena mahamunih
Tena dharmaatmana shaptam kritsnam tatra mahad vanam
48.15
अशरण्यम् दुराधर्षम् मृग पक्षि विवर्जितम् ।
तस्य ते कानन अन्तान् तु गिरीणाम् कन्दराणि च ॥४-४८-१५॥
Asharanyam duradharsham mriga pakshi vivarjitam
Tasya te kanana antan tu girinam kandarani cha
48.16
प्रभवाणि नदीनाम् च विचिन्वन्ति समाहिताः ।
तत्र च अपि महात्मानो न अपश्यन् जनक आत्मजाम् ॥४-४८-१६॥
Prabhavani nadinam cha vichinvanti samahitah
Tatra cha api mahatmano na apashyan janaka atmajam
48.17
हर्तारम् रावणम् वा अपि सुग्रीव प्रिय कारिणः ।
ते प्रविश्य तु तम् भीमम् लता गुल्म समावृतम् ॥४-४८-१७॥
Hartaram ravanam va api sugriva priya karinah
Te pravishya tu tam bhimam lata gulma samavritam
48.18
ददृशुः भीम कर्माणम् असुरम् सुर निर्भयम् ।
तम् दृष्ट्वा वनरा घोरम् स्थितम् शैलम् इव असुरम् ॥४-४८-१८॥
Dadrishuh bhima karmanam asuram sura nirbhayam
Tam drishtva vanara ghoram sthitam shailam iva asuram
48.19
गाढम् परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तम् पर्वत उपमम् ।
सो अपि तान् वानरान् सर्वान् नष्टाः स्थ इति अब्रवीत् बली ॥४-४८-१९॥
Gadham parihitah sarve drishtva tam parvata upamam
So api tan vanaran sarvan nashtah stha iti abravit bali
48.20
अभ्यधावत सम्क्रुद्धो मुष्टिम् उद्यम्य संगतम् ।
तम् आपतन्तम् सहसा वालि पुत्रो अंगदः तदा ॥४-४८-२०॥
Abhyadhavata samkruddho mushtim udyamya sangatam
Tam apatantam sahasa vali putro angadah tada
48.21
रावणो अयम् इति ज्ञात्वा तलेन अभिजघान ह ।
स वालि पुत्र अभिहतो वक्त्रात् शोणितम् उद्वमन् ॥४-४८-२१॥
Ravano ayam iti gyatva talena abhijaghana ha
Sa vali putra abhihato vaktrat shonitam udvaman
48.22
असुरो न्यपतत् भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः ।
ते तु तस्मिन् निर् उच्छ्वासे वानरा जित काशिनः ॥४-४८-२२॥
Asuro nyapatat bhumau paryasta iva parvatah
Te tu tasmin nir uchchhvase vanara jita kashinah
48.23
व्यचिन्वन् प्रायशः तत्र सर्वम् तत् गिरि गह्वरम् ।
विचितम् तु ततः सर्वम् सर्वे ते कानन ओकसः ॥४-४८-२३॥
Vyachinvan prayashah tatra sarvam tat giri gahvaram
Vichitam tu tatah sarvam sarve te kanana okasah
48.24
अन्यत् एव अपरम् घोरम् विविशुर् गिरि गह्वरम् ।
ते विचित्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः ।एकांते वृक्ष मूले तु निषेदुर् दीन मानसाः ॥४-४८-२४॥
Anyat eva aparam ghoram vivishur giri gahvaram
Te vichitya punah khinna vinishpatya samagatah, ekante vriksha mule tu nishedur dina manasah