UtshovSarga 87
87.1
गुहस्य वचनम् श्रुत्वा भरतो भृशम् अप्रियम् ।
ध्यानम् जगाम तत्र एव यत्र तत् श्रुतम् अप्रियम् ॥२-८७-१॥
Guhasya vachanam shrutva bharato bhrisham apriyam
Dhyanam jagama tatra eva yatra tat shrutam apriyam
87.2
सुकुमारो महा सत्त्वः सिम्ह स्कन्धो महा भुजः ।
पुण्डरीक विशाल अक्षः तरुणः प्रिय दर्शनः ॥२-८७-२॥
Sukumaro maha sattvah simha skandho maha bhujah
Pundarika vishala akshah tarunah priya darshanah
87.3
प्रत्याश्वस्य मुहूर्तम् तु कालम् परम दुर्मनाः ।
पपात सहसा तोत्रैर् हृदि विद्ध इव द्विपः ॥२-८७-३॥
Pratyashvasya muhurtam tu kalam parama durmanah
Papata sahasa totrair hridi viddha iva dvipah
87.4
भरतम् मुर्च्Cइतम् द्रुष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः ।
बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः ॥२-८७-४॥
Bharatam murchCitam drushtva vivarnavadano guhah
Babhuva vyathitastatra bhumikampe yatha drumah
87.5
तद् अवस्थम् तु भरतम् शत्रुघ्नो अनन्तर स्थितः ।
परिष्वज्य रुरोद उच्चैर् विसम्ज्नः शोक कर्शितः ॥२-८७-५॥
Tad avastham tu bharatam shatrughno anantara sthitah
Parishvajya ruroda uchchair visamjnah shoka karshitah
87.6
ततः सर्वाः समापेतुर् मातरो भरतस्य ताः ।
उपवास कृशा दीना भर्तृ व्यसन कर्शिताः ॥२-८७-६॥
Tatah sarvah samapetur mataro bharatasya tah
Upavasa krisha dina bhartri vyasana karshitah
87.7
ताः च तम् पतितम् भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।
कौसल्या तु अनुसृत्य एनम् दुर्मनाः परिषस्वजे ॥२-८७-७॥
Tah cha tam patitam bhumau rudantyah paryavarayan
Kausalya tu anusritya enam durmanah parishasvaje
87.8
वत्सला स्वम् यथा वत्सम् उपगूह्य तपस्विनी ।
परिपप्रग्च्Cअ भरतम् रुदन्ती शोक लालसा ॥२-८७-८॥
Vatsala svam yatha vatsam upaguhya tapasvini
ParipapragchCa bharatam rudanti shoka lalasa
87.9
पुत्र व्याधिर् न ते कच्चित् शरीरम् परिबाधते ।
अद्य राज कुलस्य अस्य त्वद् अधीनम् हि जीवितम् ॥२-८७-९॥
Putra vyadhir na te kachchit shariram paribadhate
Adya raja kulasya asya tvad adhinam hi jivitam
87.10
त्वाम् दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते ।
वृत्ते दशरथे राज्नि नाथ एकः त्वम् अद्य नः ॥२-८७-१०॥
Tvam drishtva putra jivami rame sabhratrike gate
Vritte dasharathe rajni natha ekah tvam adya nah
87.11
कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतम् ते किम्चिद् अप्रियम् ।
पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सह भार्ये वनम् गते ॥२-८७-११॥
Kachchin na lakshmane putra shrutam te kimchid apriyam
Putra va hy ekaputrayah saha bharye vanam gate
87.12
स मुहूर्तम् समाश्वस्य रुदन्न् एव महा यशाः ।
कौसल्याम् परिसान्त्व्य इदम् गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥२-८७-१२॥
Sa muhurtam samashvasya rudann eva maha yashah
Kausalyam parisantvya idam guham vachanam abravit
87.13
भ्राता मे क्व अवसद् रात्रिम् क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।
अस्वपत् शयने कस्मिन् किम् भुक्त्वा गुह शम्स मे ॥२-८७-१३॥
Bhrata me kva avasad ratrim kva sita kva cha lakshmanah
Asvapat shayane kasmin kim bhuktva guha shamsa me
87.14
सो अब्रवीद् भरतम् पृष्टो निषाद अधिपतिर् गुहः ।
यद् विधम् प्रतिपेदे च रामे प्रिय हिते अतिथौ ॥२-८७-१४॥
So abravid bharatam prishto nishada adhipatir guhah
Yad vidham pratipede cha rame priya hite atithau
87.15
अन्नम् उच्च अवचम् भक्ष्याः फलानि विविधानि च ।
रामाय अभ्यवहार अर्थम् बहु च उपहृतम् मया ॥२-८७-१५॥
Annam uchcha avacham bhakshyah phalani vividhani cha
Ramaya abhyavahara artham bahu cha upahritam maya
87.16
तत् सर्वम् प्रत्यनुज्नासीद् रामः सत्य पराक्रमः ।
न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन् ॥२-८७-१६॥
Tat sarvam pratyanujnasid ramah satya parakramah
Na hi tat pratyagrihnat sa kshatra dharmam anusmaran
87.17
न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यम् सखे देयम् तु सर्वदा ।
इति तेन वयम् राजन्न् अनुनीता महात्मना ॥२-८७-१७॥
Na hy asmabhih pratigrahyam sakhe deyam tu sarvada
Iti tena vayam rajann anunita mahatmana
87.18
लक्ष्मणेन समानीतम् पीत्वा वारि महा यशाः ।
औपवास्यम् तदा अकार्षीद् राघवः सह सीतया ॥२-८७-१८॥
Lakshmanena samanitam pitva vari maha yashah
Aupavasyam tada akarshid raghavah saha sitaya
87.19
ततः तु जल शेषेण लक्ष्मणो अप्य् अकरोत् तदा ।
वाग् यताः ते त्रयः सम्ध्याम् उपासत समाहिताः ॥२-८७-१९॥
Tatah tu jala sheshena lakshmano apy akarot tada
Vag yatah te trayah samdhyam upasata samahitah
87.20
सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् ।
स्वयम् आनीय बर्हीम्षि क्षिप्रम् राघव कारणात् ॥२-८७-२०॥
Saumitrih tu tatah pashchad akarot svastaram shubham
Svayam aniya barhimshi kshipram raghava karanat
87.21
तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया ।
प्रक्षाल्य च तयोः पादाउ अपचक्राम लक्ष्मणः ॥२-८७-२१॥
Tasmin samavishad ramah svastare saha sitaya
Prakshalya cha tayoh padau apachakrama lakshmanah
87.22
एतत् तद् इन्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् ।
यस्मिन् रामः च सीता च रात्रिम् ताम् शयिताउ उभौ ॥२-८७-२२॥
Etat tad ingudi mulam idam eva cha tat trinam
Yasmin ramah cha sita cha ratrim tam shayitau ubhau
87.23
नियम्य पृष्ठे तु तल अन्गुलित्रवान् ।
शरैः सुपूर्णाउ इषुधी परम् तपः ।महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो ।निशाम् अतिष्ठत् परितो अस्य केवलम् ॥२-८७-२३॥
Niyamya prishthe tu tala angulitravan
Sharaih supurnau ishudhi param tapah, mahad dhanuh sajyam upohya lakshmano, nisham atishthat parito asya kevalam
87.24
ततः तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् ।
स्थितो अभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।अतन्द्रिभिर् ज्नातिभिर् आत्त कार्मुकैर् ।महा इन्द्र कल्पम् परिपालयमः तदा ॥२-८७-२४॥
Tatah tu aham cha uttama bana chapadhrik
Sthito abhavam tatra sa yatra lakshmanah, atandribhir jnatibhir atta karmukair, maha indra kalpam paripalayamah tada