UtshovSarga 43
43.1
देव देवे गते तस्मिन् सो अंगुष्ठ अग्र निपीडिताम् ।
कृत्वा वसुमतीम् राम वत्सरम् समुपासत ॥१-४३-१॥
Deva deve gate tasmin so angushtha agra nipiditam
Kritva vasumatim rama vatsaram samupasata
43.2
अथ संवत्सरे पूर्णे सर्व लोक नमस्कृतः ।
उमापतिः पशुपती राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥१-४३-२॥
Atha sanvatsare purne sarva loka namaskritah
Umapatih pashupati rajanam idam abravit
43.3
प्रीतः ते अहम् नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराज सुताम् अहम् ॥१-४३-३॥
Pritah te aham narashreshtha karishyami tava priyam
Shirasa dharayishyami shailaraja sutam aham
43.4
ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्व लोक नमस्कृता ।
तदा सा अति महत् रूपम् कृत्वा वेगम् च दुःसहम् ॥१-४३-४॥
Tato haimavati jyeshtha sarva loka namaskrita
Tada sa ati mahat rupam kritva vegam cha duhsaham
43.5
आकाशात् अपतत् राम शिवे शिव शिरस्य् उत ।
अचिन्तयः च सा देवी गंग परम दुर्धरा ॥१-४३-५॥
Akashat apatat rama shive shiva shirasy uta
Achintayah cha sa devi ganga parama durdhara
43.6
विशामि अहम् हि पातालम् स्त्रोतसा गृह्य शंकरम् ।
तस्याः वलेपनम् ज्ञत्व क्रुद्धः तु भगवन् हरः ॥१-४३-६॥
Vishami aham hi patalam strotasa grihya shankaram
Tasyah valepanam gyatva kruddhah tu bhagavan harah
43.7
तिरोभावयितुम् बुद्धिम् चक्रे त्रिनयनः तदा ।
सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि ॥१-४३-७॥
Tirobhavayitum buddhim chakre trinayanah tada
Sa tasmin patita punya punye rudrasya murdhani
43.8
हिमवत् प्रतिमे राम जटा मण्डल गह्वरे ।
सा कथंचित् महीम् गंतुम् न अशक्नोत् यत्नम् आस्थिता ॥१-४३-८॥
Himavat pratime rama jata mandala gahvare
Sa kathanchit mahim gantum na ashaknot yatnam asthita
43.9
न एव सा निर्गमम् लेभे जटा मण्डल अंततः ।
तत्र एव आबंभ्रमत् देवी संवत्सर गणान् बहून् ॥१-४३-९॥
Na eva sa nirgamam lebhe jata mandala antatah
Tatra eva abambhramat devi sanvatsara ganan bahun
43.10
ताम् अपश्यन् पुनः तत्र तपः परमम् आस्थितः ।
स तेन तोषितः च असीत् अत्यंतम् रघुनंदन ॥१-४३-१०॥
Tam apashyan punah tatra tapah paramam asthitah
Sa tena toshitah cha asit atyantam raghunandana
43.11
विससर्ज ततो गंगाम् हरो बिन्दु सरः प्रति ।
तस्यम् विसृउज्यमानायाम् सप्त स्रोतंसि जज्ञिरे ॥१-४३-११॥
Visasarja tato gangam haro bindu sarah prati
Tasyam visriujyamanayam sapta srotansi jagyire
43.12
ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथा एव च ।
तिस्रः प्राचीम् दिशम् जग्मुः गंगाः शिव जलाः शुभाः ॥१-४३-१२॥
Hladini pavani chaiva nalini cha tatha eva cha
Tisrah prachim disham jagmuh gangah shiva jalah shubhah
43.13
सुचक्षुः च एव सीता च सिन्धुः च एव महानदी ।
तिस्रः एता दिशम् जग्मुः प्रतीचीम् तु शुभ उदकाः ॥१-४३-१३॥
Suchakshuh cha eva sita cha sindhuh cha eva mahanadi
Tisrah eta disham jagmuh pratichim tu shubha udakah
43.14
सप्तमी च अन्वगात् तासम् भगीरथ रथम् तदा ।
भगीरथो अपि रजर्षि दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः ॥१-४३-१४॥
Saptami cha anvagat tasam bhagiratha ratham tada
Bhagiratho api rajarshi divyam syandanam asthitah
43.15
प्रायात् अग्रे महातेजा गंग तम् च अपि अनुव्रजत् ।
गगनात् शंकर शिरः ततो धरणिम् आगता ॥१-४३-१५॥
Prayat agre mahateja ganga tam cha api anuvrajat
Gaganat shankara shirah tato dharanim agata
43.16
असर्पत जलम् तत्र तीव्र शब्द पुरस्कृतम् ।
मत्स्य कच्छप संघैः च शिशुमार गणैः तथा ॥१-४३-१६॥
Asarpata jalam tatra tivra shabda puraskritam
Matsya kachchhapa sanghaih cha shishumara ganaih tatha
43.17
पतद्भिः पतितैः च एव व्यरोचत वसुंधरा ।
ततो देव ऋषि गंधर्वा यक्ष सिद्ध गणाः तथा ॥१-४३-१७॥
Patadbhih patitaih cha eva vyarochata vasundhara
Tato deva rishi gandharva yaksha siddha ganah tatha
43.18
व्यलोकयन्त ते तत्र गगनात् गाम् गताम् तदा ।
विमानैः नगर आकारैः हयैः गज वरैः तथा ॥१-४३-१८॥
Vyalokayanta te tatra gaganat gam gatam tada
Vimanaih nagara akaraih hayaih gaja varaih tatha
43.19
पारिप्लव गताः च अपि देवताः तत्र विष्ठिताः ।
तत् अद्भुततमम् लोके गंगा अवतरम् उत्तमम् ॥१-४३-१९॥
Pariplava gatah cha api devatah tatra vishthitah
Tat adbhutatamam loke ganga avataram uttamam
43.20
दिदृक्षवो देव गणाः समीयुः अमित ओजसः ।
संपतद्भिः सुर गणैः तेषाम् च आभरण ओजसा ॥१-४३-२०॥
Didrikshavo deva ganah samiyuh amita ojasah
Sampatadbhih sura ganaih tesham cha abharana ojasa
43.21
शत आदित्यम् इव आभाति गगनम् गत तोयदम् ।
शिंशुमार उरग गणैः मीनैः अपि च चंचलैः ॥१-४३-२१॥
Shata adityam iva abhati gaganam gata toyadam
Shinshumara uraga ganaih minaih api cha chanchalaih
43.22
विद्युद्भिः इव विक्षिप्तैः आकाशम् अभवत् तदा ।
पाण्डुरैः सलिल उत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा ॥१-४३-२२॥
Vidyudbhih iva vikshiptaih akasham abhavat tada
Panduraih salila utpidaih kiryamanaih sahasradha
43.23
शारद अभ्रैः इव आक्रीणम् गगनम् हंस संप्लवैः ।
क्वचित् द्रुततरम् याति कुटिलम् क्वचित् आयतम् ॥१-४३-२३॥
Sharada abhraih iva akrinam gaganam hansa samplavaih
Kvachit drutataram yati kutilam kvachit ayatam
43.24
विनतम् क्वचित् उद्धूतम् क्वचित् याति शनैः शनैः ।
सलिलेन एव सलिलम् क्वचित् अभ्याहतम् पुनः ॥१-४३-२४॥
Vinatam kvachit uddhutam kvachit yati shanaih shanaih
Salilena eva salilam kvachit abhyahatam punah
43.25
मुहुर् ऊर्ध्व पथम् गत्वा पपात वसुधाम् पुनः ।
तत् शंकर शिरो भ्रष्टम् भ्रष्टम् भूमि तले पुनः ॥१-४३-२५॥
Muhur urdhva patham gatva papata vasudham punah
Tat shankara shiro bhrashtam bhrashtam bhumi tale punah
43.26
व्यरोचत तदा तोयम् निर्मलम् गत कल्मषम् ।
तत्र ऋषि गण गन्धर्वा वसुधा तल वासिनः १-४३-२६भव अंग पतितम् तोयम् पवित्रम् इति पस्पृशुः ।शापात् प्रपतिता ये च गगनात् वसुधा तलम् ॥१-४३-२६॥
Vyarochata tada toyam nirmalam gata kalmasham
Tatra rishi gana gandharva vasudha tala vasinah 1-43-26bhava anga patitam toyam pavitram iti pasprishuh, shapat prapatita ye cha gaganat vasudha talam
43.27
कृत्वा तत्र अभिषेकम् ते बभूवुः गत कल्मषाः ।
धूत पापाः पुनः तेन तोयेन अथ शुभ अन्विता ॥१-४३-२७॥
Kritva tatra abhishekam te babhuvuh gata kalmashah
Dhuta papah punah tena toyena atha shubha anvita
43.28
पुनः आकाशम् आविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे ।
मुमुदे मुदितो लोकः तेन तोयेन भास्वता ॥१-४३-२८॥
Punah akasham avishya svan lokan pratipedire
Mumude mudito lokah tena toyena bhasvata
43.29
कृत अभिषेको गंगायाम् बभूव गत कल्मषः ।
भगीरथो राजर्षिः दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः ॥१-४३-२९॥
Krita abhisheko gangayam babhuva gata kalmashah
Bhagiratho rajarshih divyam syandanam asthitah
43.30
प्रायात् अग्रे महाराजाः तम् गंगा पृष्ठतो अन्वगात् ।
देवाः स ऋषि गणाः सर्वे दैत्य दानव राक्षसाः ॥१-४३-३०॥
Prayat agre maharajah tam ganga prishthato anvagat
Devah sa rishi ganah sarve daitya danava rakshasah
43.31
गन्धर्व यक्ष प्रवराः स किंनर महोरगाः ।
सर्पाः च अप्सरसो राम भगीरथ रथ अनुगाः ॥१-४३-३१॥
Gandharva yaksha pravarah sa kinnara mahoragah
Sarpah cha apsaraso rama bhagiratha ratha anugah
43.32
गंगाम् अन्वगमन् प्रीताः सर्वे जल चराः च ये ।
यतो भगीरथो राजा ततो गंगा यशस्विनी ॥१-४३-३२॥
Gangam anvagaman pritah sarve jala charah cha ye
Yato bhagiratho raja tato ganga yashasvini
43.33
जगाम सरिताम् श्रेष्ठा सर्व पाप प्रणाशिनी ।
ततो हि यजमानस्य जह्नोः अद्भुत कर्मणः ॥१-४३-३३॥
Jagama saritam shreshtha sarva papa pranashini
Tato hi yajamanasya jahnoh adbhuta karmanah
43.34
गंग संप्लावयामास यज्ञ वाटम् महत्मनः ।
तसया वलेपनम् ज्ञत्व कृद्धो जह्नुः च राघव ॥१-४३-३४॥
Ganga samplavayamasa yagya vatam mahatmanah
Tasaya valepanam gyatva kriddho jahnuh cha raghava
43.35
अपिबत् तु जलम् सर्वम् गंगयाः परम अद्भुतम् ।
ततो देवाः स गंघर्व ऋषयः च सु विस्मिताः ॥१-४३-३५॥
Apibat tu jalam sarvam gangayah parama adbhutam
Tato devah sa gangharva rishayah cha su vismitah
43.36
पूजयन्ति महत्मनम् जह्नुम् पुरुष सत्तमम् ।
गंगम् च अपि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ॥१-४३-३६॥
Pujayanti mahatmanam jahnum purusha sattamam
Gangam cha api nayanti sma duhitritve mahatmanah
43.37
ततः तुष्टः महातेजाः श्रोत्राभ्याम् असृउजत् प्रभुः ।
तस्मात् जह्नु सुता गंग प्रोच्यते जाह्नवी इति च ॥१-४३-३७॥
Tatah tushtah mahatejah shrotrabhyam asriujat prabhuh
Tasmat jahnu suta ganga prochyate jahnavi iti cha
43.38
जगाम च पुनः गंग भगीरथ रथ अनुगा ।
सागरम् च अपि संप्रप्ता सा सरित् प्रवरा तदा ॥१-४३-३८॥
Jagama cha punah ganga bhagiratha ratha anuga
Sagaram cha api samprapta sa sarit pravara tada
43.39
रसातलम् उपागच्छत् सिद्ध्यर्थम् तस्य कर्मणः ।
भगीरथो अपि रजार्षि गंगम् आदाय यत्नतः ॥१-४३-३९॥
Rasatalam upagachchhat siddhyartham tasya karmanah
Bhagiratho api rajarshi gangam adaya yatnatah
43.40
पितमहान् भस्म क्रुतम् अपश्यत् गत चेतनः ।
अथ तत् भस्मनाम् राशिम् गंग सलिलम् उत्तमम् ।प्लावयत् पूत पाप्मानः स्वर्गम् प्रप्ता रघु उत्तम ॥१-४३-४०॥
Pitamahan bhasma krutam apashyat gata chetanah
Atha tat bhasmanam rashim ganga salilam uttamam, plavayat puta papmanah svargam prapta raghu uttama