UtshovSarga 2
2.1
नारदस्य तु तद्वाक्यम् श्रुत्वा वाक्य विशारदः ।
पूजयामास धर्मात्मा सह शिष्यो महामुनिः ॥१-२-१॥
Naradasya tu tadvakyam shrutva vakya visharadah
Pujayamasa dharmatma saha shishyo mahamunih
2.2
यथावत् पूजितः तेन देवर्षिः नारदः तथा ।
आपृच्छैव अभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम् ॥१-२-२॥
Yathavat pujitah tena devarshih naradah tatha
Aprichchhaiva abhyanugyatah sa jagama vihayasam
2.3
स मुहूर्तं गते तस्मिन् देवलोकम् मुनिः तदा ।
जगाम तमसा तीरम् जाह्नव्यात् अविदूरतः ॥१-२-३॥
Sa muhurtam gate tasmin devalokam munih tada
Jagama tamasa tiram jahnavyat aviduratah
2.4
स तु तीरम् समासाद्य तमसाया मुनिः तदा ।
शिष्यम् आह स्थितम् पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थम् अकर्दमम् ॥१-२-४॥
Sa tu tiram samasadya tamasaya munih tada
Shishyam aha sthitam parshve drishtva tirtham akardamam
2.5
अकर्दमम् इदम् तीर्थम् भरद्वाज निशामय ।
रमणीयम् प्रसन्न अम्बु सन् मनुष्य मनो यथा ॥१-२-५॥
Akardamam idam tirtham bharadvaja nishamaya
Ramaniyam prasanna ambu san manushya mano yatha
2.6
न्यस्यताम् कलशः तात दीयताम् वल्कलम् मम ।
इदम् एव अवगाहिष्ये तमसा तीर्थम् उत्तमम् ॥१-२-६॥
Nyasyatam kalashah tata diyatam valkalam mama
Idam eva avagahishye tamasa tirtham uttamam
2.7
एवम् उक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।
प्रयच्छत मुनेः तस्य वल्कलम् नियतः गुरोः ॥१-२-७॥
Evam ukto bharadvajo valmikena mahatmana
Prayachchhata muneh tasya valkalam niyatah guroh
2.8
स शिष्य हस्तात् आदाय वल्कलम् नियतेन्द्रियः ।
विचचार ह पश्यन् तत् सर्वतो विपुलम् वनम् ॥१-२-८॥
Sa shishya hastat adaya valkalam niyatendriyah
Vichachara ha pashyan tat sarvato vipulam vanam
2.9
तस्य अभ्याशे तु मिथुनम् चरन्तम् अनपायिनम् ।
ददर्श भगवान् तत्र क्रौङ्चयोः चारु निस्वनम् ॥१-२-९॥
Tasya abhyashe tu mithunam charantam anapayinam
Dadarsha bhagavan tatra kraunchayoh charu nisvanam
2.10
तस्मात् तु मिथुनात् एकम् पुमांसम् पाप निश्चयः ।
जघान वैरनिलयो निषादः तस्य पश्यतः ॥१-२-१०॥
Tasmat tu mithunat ekam pumansam papa nishchayah
Jaghana vairanilayo nishadah tasya pashyatah
2.11
तम् शोणित परीताङ्गम् चेष्टमानम् महीतले ।
भार्या तु निहतम् दृष्ट्वा रुराव करुणाम् गिरम् ॥१-२-११॥
Tam shonita paritangam cheshtamanam mahitale
Bharya tu nihatam drishtva rurava karunam giram
2.12
वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।
ताम्र शीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ॥१-२-१२॥
Viyukta patina tena dvijena sahacharina
Tamra shirshena mattena patrina sahitena vai
2.13
तथा विधिम् द्विजम् दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।
ऋशेः धर्मात्मानः तस्य कारुण्यम् समपद्यत ॥१-२-१३॥
Tatha vidhim dvijam drishtva nishadena nipatitam
Risheh dharmatmanah tasya karunyam samapadyata
2.14
ततः करुण वेदित्वात् अधर्मो अयम् इति द्विजः ।
निशाम्य रुदतीम् क्रौन्चीम् इदम् वचनम् अब्रैइत् ॥१-२-१४॥
Tatah karuna veditvat adharmo ayam iti dvijah
Nishamya rudatim kraunchim idam vachanam abraiit
2.15
मा निषाद प्रतिष्ठाम्त्व ।
मगमः शाश्वतीः समाः ।यत् क्रौङ्च मिथुनात् एक ।मवधीः काम मोहितम् ॥१-२-१५॥
Ma nishada pratishthamtva
Magamah shashvatih samah, yat krauncha mithunat eka, mavadhih kama mohitam
2.16
तस्य एवम् ब्रुवतः चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।
शोकार्तेन अस्य शकुनेः किम् इदम् व्याहृतम् मया ॥१-२-१६॥
Tasya evam bruvatah chinta babhuva hridi vikshatah
Shokartena asya shakuneh kim idam vyahritam maya
2.17
चिन्तयन् स महाप्राज्ञः चकार मतिमान् मतिम् ।
शिश्यम् च एव अब्रवीत् वाक्यम् इदम् स मुनिपुङ्गवः ॥१-२-१७॥
Chintayan sa mahapragyah chakara matiman matim
Shishyam cha eva abravit vakyam idam sa munipungavah
2.18
पाद बद्धः अक्षर समः तन्त्री लय समन्वितः ।
शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु न अन्यथा ॥१-२-१८॥
Pada baddhah akshara samah tantri laya samanvitah
Shokartasya pravritto me shloko bhavatu na anyatha
2.19
शिष्यः तु तस्य ब्रुवतो मुनेर् वाक्यम् अनुत्तमम् ।
प्रति जग्राह संतुष्टः तस्य तुष्टोअः अभवत् मुनिः ॥१-२-१९॥
Shishyah tu tasya bruvato muner vakyam anuttamam
Prati jagraha santushtah tasya tushtoah abhavat munih
2.20
सोऽभिषेकम् ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन् यथाविधि ।
तम् एव चिन्तयन् अर्थम् उपावर्तत वै मुनिः ॥१-२-२०॥
Sobhishekam tatah kritva tirthe tasmin yathavidhi
Tam eva chintayan artham upavartata vai munih
2.21
भरद्वाजः ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान् गुरोः ।
कलशम् पूर्णमादाय पृष्ठतः अनुजगाम ह ॥१-२-२१॥
Bharadvajah tatah shishyo vinitah shrutavan guroh
Kalasham purnamadaya prishthatah anujagama ha
2.22
स प्रविश्य आश्रम पदम् शिष्येण सह धर्मवित् ।
उपविष्टः कथाः च अन्याः चकार ध्यानमास्थितः ॥१-२-२२॥
Sa pravishya ashrama padam shishyena saha dharmavit
Upavishtah kathah cha anyah chakara dhyanamasthitah
2.23
आजगाम ततः ब्रह्मो लोककर्ता स्वयम् प्रभुः ।
चतुर् मुखो महातेजा द्रष्टुम् तम् मुनिपुङ्गवम् ॥१-२-२३॥
Ajagama tatah brahmo lokakarta svayam prabhuh
Chatur mukho mahateja drashtum tam munipungavam
2.24
वाल्मीकिः अथ तम् दृष्ट्वा सहसा उत्थाय वाग्यतः ।
प्रान्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परम विस्मितः ॥१-२-२४॥
Valmikih atha tam drishtva sahasa utthaya vagyatah
Pranjalih prayato bhutva tasthau parama vismitah
2.25
पूजयामास तम् देवम् पाद्य अर्घ्य आसन वन्दनैः ।
प्रणम्य विधिवत् च एनम् पृष्ट्वा च एव निरामयम् ॥१-२-२५॥
Pujayamasa tam devam padya arghya asana vandanaih
Pranamya vidhivat cha enam prishtva cha eva niramayam
2.26
अथ उपविश्य भगवान् आसने परम अर्चिते ।
वाल्मीकये च ऋषये सन्दिदेश आसनम् ततः ॥१-२-२६॥
Atha upavishya bhagavan asane parama archite
Valmikaye cha rishaye sandidesha asanam tatah
2.27
ब्रह्मणा समनुज्ञातः सोऽपि उपाविशत् आसने ।
उपविष्टे तदा तस्मिन् साक्षात् लोक पितामहे ॥१-२-२७॥
Brahmana samanugyatah sopi upavishat asane
Upavishte tada tasmin sakshat loka pitamahe
2.28
तत् गतेन एव मनसा वाल्मीकिः ध्यानम् आस्थितः।
पापात्मना कृतम् कष्टम् वैर ग्रहण बुद्धिना ॥१-२-२८॥
Tat gatena eva manasa valmikih dhyanam asthitah
Papatmana kritam kashtam vaira grahana buddhina
2.29
यत् तादृशम् चारुरवम् क्रौन्चम् हन्यात् अकारणात्।
शोचन् एव पुनः क्रौन्चीम् उप श्लोकम् इमम् जगौ ॥१-२-२९॥
Yat tadrisham charuravam krauncham hanyat akaranat
Shochan eva punah kraunchim upa shlokam imam jagau
2.30
पुनर् अन्तर्गत मना भूत्वा शोक परायणः।
तम् उवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन् मुनिपुंगवम् ॥१-२-३०॥
Punar antargata mana bhutva shoka parayanah
Tam uvacha tato brahma prahasan munipungavam
2.31
श्लोक एवास्त्वयाम् बद्धो न अत्र कार्या विचारणा।
मत् च्छन्दात् एव ते ब्रह्मन् प्रवृत्ते अयम् सरस्वती ॥१-२-३१॥
Shloka evastvayam baddho na atra karya vicharana
Mat chchhandat eva te brahman pravritte ayam sarasvati
2.32
रामस्य चरितम् कृत्स्नम् कुरु त्वम् ऋषिसत्तम ।
धर्मात्मनो भगवतो लोके रामस्य धीमतः ॥१-२-३२॥
Ramasya charitam kritsnam kuru tvam rishisattama
Dharmatmano bhagavato loke ramasya dhimatah
2.33
वृत्तम् कथय धीरस्य यथा ते नारदात् श्रुतम् ।
रहस्यम् च प्रकाशम् च यद् वृत्तम् तस्य धीमतः ॥१-२-३३॥
Vrittam kathaya dhirasya yatha te naradat shrutam
Rahasyam cha prakasham cha yad vrittam tasya dhimatah
2.34
रामस्य सह सौमित्रे राक्षसानाम् च सर्वशः ।
वैदेह्याः च एव यद् वृत्तम् प्रकाशम् यदि वा रहः ॥१-२-३४॥
Ramasya saha saumitre rakshasanam cha sarvashah
Vaidehyah cha eva yad vrittam prakasham yadi va rahah
2.35
तत् च अपि अविदितम् सर्वम् विदितम् ते भविष्यति ।
न ते वाक् अनृता काव्ये काचित् अत्र भविष्यति ॥१-२-३५॥
Tat cha api aviditam sarvam viditam te bhavishyati
Na te vak anrita kavye kachit atra bhavishyati
2.36
कुरु राम कथाम् पुण्याम् श्लोक बद्धाम् मनोरमाम् ।
यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितः च महीतले ॥१-२-३६॥
Kuru rama katham punyam shloka baddham manoramam
Yavat sthasyanti girayah saritah cha mahitale
2.37
तावत् रामायण कथा लोकेषु प्रचरिष्यति ।
यावत् रामस्य च कथा त्वत् कृता प्रचरिष्यति ॥१-२-३७॥
Tavat ramayana katha lokeshu pracharishyati
Yavat ramasya cha katha tvat krita pracharishyati
2.38
तावत् ऊर्ध्वम् अधः च त्वम् मत् लोकेषु निवत्स्यसि ।
इति उक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्र एव अन्तरधीयत ।ततः स शिष्यो भगवान् मुनिः विस्मयम् आययौ ॥१-२-३८॥
Tavat urdhvam adhah cha tvam mat lokeshu nivatsyasi
Iti uktva bhagavan brahma tatra eva antaradhiyata, tatah sa shishyo bhagavan munih vismayam ayayau
2.39
तस्य शिष्याः ततः सर्वे जगुः श्लोकम् इमम् पुनः ।
मुहुर् मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुः च भृश विस्मिताः ॥१-२-३९॥
Tasya shishyah tatah sarve jaguh shlokam imam punah
Muhur muhuh priyamanah prahuh cha bhrisha vismitah
2.40
समाक्षरैः चतुर्भिः यः पादैः गीतो महर्षिणा ।
सः अनुव्याहरणात् भूयः शोकः श्लोकत्वम् आगतः ॥१-२-४०॥
Samaksharaih chaturbhih yah padaih gito maharshina
Sah anuvyaharanat bhuyah shokah shlokatvam agatah
2.41
तस्य बुद्धिः इयम् जाता महर्षेः भावितात्मनः ।
कृत्स्नम् रामायणम् काव्यम् ईदृशैः करवाण्यहम् ॥१-२-४१॥
Tasya buddhih iyam jata maharsheh bhavitatmanah
Kritsnam ramayanam kavyam idrishaih karavanyaham
2.42
उदार वृत्त अर्थ पदैः मनोरमैःतदा अस्य रामस्य चकार कीर्तिमान् ।
सम अक्षरैः श्लोक शतैः यशस्विनोयशस्करम् काव्यम् उदार दर्शनः ॥१-२-४२॥
Udara vritta artha padaih manoramaihtada asya ramasya chakara kirtiman
Sama aksharaih shloka shataih yashasvinoyashaskaram kavyam udara darshanah
2.43
तद् उपगत समास सन्धि योगम्सम मधुरोपनत अर्थ वाक्य बद्धम् ।
रघुवर चरितम् मुनिप्रणीतम्दश शिरसः च वधम् निशामय अध्वम् ॥१-२-४३॥
Tad upagata samasa sandhi yogamsama madhuropanata artha vakya baddham
Raghuvara charitam munipranitamdasha shirasah cha vadham nishamaya adhvam