UtshovChapter 4
4.1
वैशंपायन उवाच
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
अब्रवीत्संजयं सूतं शोकव्याकुलचेतनः
Vaishampayana uvacha
Etachchhrutva maharaja dhritarashtrombikasutah
Abravitsanjayam sutam shokavyakulachetanah
4.2
दुष्प्रणीतेन मे तात मनसाभिप्लुतात्मनः
हतं वैकर्तनं श्रुत्वा शोको मर्माणि कृन्तति
Dushpranitena me tata manasabhiplutatmanah
Hatam vaikartanam shrutva shoko marmani krintati
4.3
कृतास्त्रपरमाः शल्ये दुःखपारं तितीर्षवः
कुरूणां सृञ्जयानां च के नु जीवन्ति के मृताः
Kritastraparamah shalye duhkhaparam titirshavah
Kurunam srinjayanam cha ke nu jivanti ke mritah
4.4
संजय उवाच
हतः शांतनवो राजन्दुराधर्षः प्रतापवान्
हत्वा पाण्डवयोधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः
Sanjaya uvacha
Hatah shantanavo rajanduradharshah pratapavan
Hatva pandavayodhanamarbudam dashabhirdinaih
4.5
ततो द्रोणो महेष्वासः पाञ्चालानां रथव्रजान्
निहत्य युधि दुर्धर्षः पश्चाद्रुक्मरथो हतः
Tato drono maheshvasah panchalanam rathavrajan
Nihatya yudhi durdharshah pashchadrukmaratho hatah
4.6
हतशिष्टस्य भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना
अर्धं निहत्य सैन्यस्य कर्णो वैकर्तनो हतः
Hatashishtasya bhishmena dronena cha mahatmana
Ardham nihatya sainyasya karno vaikartano hatah
4.7
विविंशतिर्महाराज राजपुत्रो महाबलः
आनर्तयोधाञ्शतशो निहत्य निहतो रणे
Vivinshatirmaharaja rajaputro mahabalah
Anartayodhanshatasho nihatya nihato rane
4.8
अथ पुत्रो विकर्णस्ते क्षत्रव्रतमनुस्मरन्
क्षीणवाहायुधः शूरः स्थितोऽभिमुखतः परान्
Atha putro vikarnaste kshatravratamanusmaran
Kshinavahayudhah shurah sthitobhimukhatah paran
4.9
घोररूपान्परिक्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून्
प्रतिज्ञां स्मरता चैव भीमसेनेन पातितः
Ghorarupanparikleshanduryodhanakritanbahun
Pratigyam smarata chaiva bhimasenena patitah
4.10
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ राजपुत्रौ महाबलौ
कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्
Vindanuvindavavantyau rajaputrau mahabalau
Kritva nasukaram karma gatau vaivasvatakshayam
4.11
सिन्धुराष्ट्रमुखानीह दश राष्ट्राणि यस्य वै
वशे तिष्ठन्ति वीरस्य यः स्थितस्तव शासने
Sindhurashtramukhaniha dasha rashtrani yasya vai
Vashe tishthanti virasya yah sthitastava shasane
4.12
अक्षौहिणीर्दशैकां च निर्जित्य निशितैः शरैः
अर्जुनेन हतो राजन्महावीर्यो जयद्रथः
Akshauhinirdashaikam cha nirjitya nishitaih sharaih
Arjunena hato rajanmahaviryo jayadrathah
4.13
तथा दुर्योधनसुतस्तरस्वी युद्धदुर्मदः
वर्तमानः पितुः शास्त्रे सौभद्रेण निपातितः
Tatha duryodhanasutastarasvi yuddhadurmadah
Vartamanah pituh shastre saubhadrena nipatitah
4.14
तथा दौःशासनिर्वीरो बाहुशाली रणोत्कटः
द्रौपदेयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Tatha dauhshasanirviro bahushali ranotkatah
Draupadeyena vikramya gamito yamasadanam
4.15
किरातानामधिपतिः सागरानूपवासिनाम्
देवराजस्य धर्मात्मा प्रियो बहुमतः सखा
Kiratanamadhipatih sagaranupavasinam
Devarajasya dharmatma priyo bahumatah sakha
4.16
भगदत्तो महीपालः क्षत्रधर्मरतः सदा
धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Bhagadatto mahipalah kshatradharmaratah sada
Dhananjayena vikramya gamito yamasadanam
4.17
तथा कौरवदायादः सौमदत्तिर्महायशाः
हतो भूरिश्रवा राजञ्शूरः सात्यकिना युधि
Tatha kauravadayadah saumadattirmahayashah
Hato bhurishrava rajanshurah satyakina yudhi
4.18
श्रुतायुरपि चाम्बष्ठः क्षत्रियाणां धनुर्धरः
चरन्नभीतवत्संख्ये निहतः सव्यसाचिना
Shrutayurapi chambashthah kshatriyanam dhanurdharah
Charannabhitavatsankhye nihatah savyasachina
4.19
तव पुत्रः सदा संख्ये कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः
दुःशासनो महाराज भीमसेनेन पातितः
Tava putrah sada sankhye kritastro yuddhadurmadah
Duhshasano maharaja bhimasenena patitah
4.20
यस्य राजन्गजानीकं बहुसाहस्रमद्भुतम्
सुदक्षिणः स संग्रामे निहतः सव्यसाचिना
Yasya rajangajanikam bahusahasramadbhutam
Sudakshinah sa sangrame nihatah savyasachina
4.21
कोसलानामधिपतिर्हत्वा बहुशतान्परान्
सौभद्रेण हि विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Kosalanamadhipatirhatva bahushatanparan
Saubhadrena hi vikramya gamito yamasadanam
4.22
बहुशो योधयित्वा च भीमसेनं महारथः
चित्रसेनस्तव सुतो भीमसेनेन पातितः
Bahusho yodhayitva cha bhimasenam maharathah
Chitrasenastava suto bhimasenena patitah
4.23
मद्रराजात्मजः शूरः परेषां भयवर्धनः
असिचर्मधरः श्रीमान्सौभद्रेण निपातितः
Madrarajatmajah shurah paresham bhayavardhanah
Asicharmadharah shrimansaubhadrena nipatitah
4.24
समः कर्णस्य समरे यः स कर्णस्य पश्यतः
वृषसेनो महातेजाः शीघ्रास्त्रः कृतनिश्चयः
Samah karnasya samare yah sa karnasya pashyatah
Vrishaseno mahatejah shighrastrah kritanishchayah
4.25
अभिमन्योर्वधं स्मृत्वा प्रतिज्ञामपि चात्मनः
धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Abhimanyorvadham smritva pratigyamapi chatmanah
Dhananjayena vikramya gamito yamasadanam
4.26
नित्यप्रसक्तवैरो यः पाण्डवैः पृथिवीपतिः
विश्राव्य वैरं पार्थेन श्रुतायुः स निपातितः
Nityaprasaktavairo yah pandavaih prithivipatih
Vishravya vairam parthena shrutayuh sa nipatitah
4.27
शल्यपुत्रस्तु विक्रान्तः सहदेवेन मारिष
हतो रुक्मरथो राजन्भ्राता मातुलजो युधि
Shalyaputrastu vikrantah sahadevena marisha
Hato rukmaratho rajanbhrata matulajo yudhi
4.28
राजा भगीरथो वृद्धो बृहत्क्षत्रश्च केकयः
पराक्रमन्तौ विक्रान्तौ निहतौ वीर्यवत्तरौ
Raja bhagiratho vriddho brihatkshatrashcha kekayah
Parakramantau vikrantau nihatau viryavattarau
4.29
भगदत्तसुतो राजन्कृतप्रज्ञो महाबलः
श्येनवच्चरता संख्ये नकुलेन निपातितः
Bhagadattasuto rajankritapragyo mahabalah
Shyenavachcharata sankhye nakulena nipatitah
4.30
पितामहस्तव तथा बाह्लिकः सह बाह्लिकैः
भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Pitamahastava tatha bahlikah saha bahlikaih
Bhimasenena vikramya gamito yamasadanam
4.31
जयत्सेनस्तथा राजञ्जारासंधिर्महाबलः
मागधो निहतः संख्ये सौभद्रेण महात्मना
Jayatsenastatha rajanjarasandhirmahabalah
Magadho nihatah sankhye saubhadrena mahatmana
4.32
पुत्रस्ते दुर्मुखो राजन्दुःसहश्च महारथः
गदया भीमसेनेन निहतौ शूरमानिनौ
Putraste durmukho rajanduhsahashcha maharathah
Gadaya bhimasenena nihatau shuramaninau
4.33
दुर्मर्षणो दुर्विषहो दुर्जयश्च महारथः
कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम्
Durmarshano durvishaho durjayashcha maharathah
Kritva nasukaram karma gata vaivasvatakshayam
4.34
सचिवो वृषवर्मा ते सूतः परमवीर्यवान्
भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Sachivo vrishavarma te sutah paramaviryavan
Bhimasenena vikramya gamito yamasadanam
4.35
नागायुतबलो राजा नागायुतबलो महान्
सगणः पाण्डुपुत्रेण निहतः सव्यसाचिना
Nagayutabalo raja nagayutabalo mahan
Saganah panduputrena nihatah savyasachina
4.36
वसातयो महाराज द्विसाहस्राः प्रहारिणः
शूरसेनाश्च विक्रान्ताः सर्वे युधि निपातिताः
Vasatayo maharaja dvisahasrah praharinah
Shurasenashcha vikrantah sarve yudhi nipatitah
4.37
अभीषाहाः कवचिनः प्रहरन्तो मदोत्कटाः
शिबयश्च रथोदाराः कलिङ्गसहिता हताः
Abhishahah kavachinah praharanto madotkatah
Shibayashcha rathodarah kalingasahita hatah
4.38
गोकुले नित्यसंवृद्धा युद्धे परमकोविदाः
श्रेणयो बहुसाहस्राः संशप्तकगणाश्च ये
ते सर्वे पार्थमासाद्य गता वैवस्वतक्षयम्
Gokule nityasanvriddha yuddhe paramakovidah
Shrenayo bahusahasrah sanshaptakaganashcha ye
Te sarve parthamasadya gata vaivasvatakshayam
4.39
स्यालौ तव महाराज राजानौ वृषकाचलौ
त्वदर्थे संपराक्रान्तौ निहतौ सव्यसाचिना
Syalau tava maharaja rajanau vrishakachalau
Tvadarthe samparakrantau nihatau savyasachina
4.40
उग्रकर्मा महेष्वासो नामतः कर्मतस्तथा
शाल्वराजो महाराज भीमसेनेन पातितः
Ugrakarma maheshvaso namatah karmatastatha
Shalvarajo maharaja bhimasenena patitah
4.41
ओघवांश्च महाराज बृहन्तः सहितो रणे
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे गतौ वैवस्वतक्षयम्
Oghavanshcha maharaja brihantah sahito rane
Parakramantau mitrarthe gatau vaivasvatakshayam
4.42
तथैव रथिनां श्रेष्ठः क्षेमधूर्तिर्विशां पते
निहतो गदया राजन्भीमसेनेन संयुगे
Tathaiva rathinam shreshthah kshemadhurtirvisham pate
Nihato gadaya rajanbhimasenena sanyuge
4.43
तथा राजा महेष्वासो जलसंधो महाबलः
सुमहत्कदनं कृत्वा हतः सात्यकिना रणे
Tatha raja maheshvaso jalasandho mahabalah
Sumahatkadanam kritva hatah satyakina rane
4.44
अलायुधो राक्षसेन्द्रः खरबन्धुरयानगः
घटोत्कचेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Alayudho rakshasendrah kharabandhurayanagah
Ghatotkachena vikramya gamito yamasadanam
4.45
राधेयाः सूतपुत्राश्च भ्रातरश्च महारथाः
केकयाः सर्वशश्चापि निहताः सव्यसाचिना
Radheyah sutaputrashcha bhratarashcha maharathah
Kekayah sarvashashchapi nihatah savyasachina
4.46
मालवा मद्रकाश्चैव द्रविडाश्चोग्रविक्रमाः
यौधेयाश्च ललित्थाश्च क्षुद्रकाश्चाप्युशीनराः
Malava madrakashchaiva dravidashchogravikramah
Yaudheyashcha lalitthashcha kshudrakashchapyushinarah
4.47
मावेल्लकास्तुण्डिकेराः सावित्रीपुत्रकाञ्चलाः
प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च मारिष
Mavellakastundikerah savitriputrakanchalah
Prachyodichyah pratichyashcha dakshinatyashcha marisha
4.48
पत्तीनां निहताः संघा हयानामयुतानि च
रथव्रजाश्च निहता हताश्च वरवारणाः
Pattinam nihatah sangha hayanamayutani cha
Rathavrajashcha nihata hatashcha varavaranah
4.49
सध्वजाः सायुधाः शूराः सवर्माम्बरभूषणाः
कालेन महता यत्ताः कुले ये च विवर्धिताः
Sadhvajah sayudhah shurah savarmambarabhushanah
Kalena mahata yattah kule ye cha vivardhitah
4.50
ते हताः समरे राजन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा
अन्ये तथामितबलाः परस्परवधैषिणः
Te hatah samare rajanparthenaklishtakarmana
Anye tathamitabalah parasparavadhaishinah
4.51
एते चान्ये च बहवो राजानः सगणा रणे
हताः सहस्रशो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि
एवमेष क्षयो वृत्तः कर्णार्जुनसमागमे
Ete chanye cha bahavo rajanah sagana rane
Hatah sahasrasho rajanyanmam tvam pariprichchhasi
Evamesha kshayo vrittah karnarjunasamagame
4.52
महेन्द्रेण यथा वृत्रो यथा रामेण रावणः
यथा कृष्णेन निहतो मुरो रणनिपातितः
कार्तवीर्यश्च रामेण भार्गवेण हतो यथा
Mahendrena yatha vritro yatha ramena ravanah
Yatha krishnena nihato muro rananipatitah
Kartaviryashcha ramena bhargavena hato yatha
4.53
सज्ञातिबान्धवः शूरः समरे युद्धदुर्मदः
रणे कृत्वा महायुद्धं घोरं त्रैलोक्यविश्रुतम्
Sagyatibandhavah shurah samare yuddhadurmadah
Rane kritva mahayuddham ghoram trailokyavishrutam
4.54
तथार्जुनेन निहतो द्वैरथे युद्धदुर्मदः
सामात्यबान्धवो राजन्कर्णः प्रहरतां वरः
Tatharjunena nihato dvairathe yuddhadurmadah
Samatyabandhavo rajankarnah praharatam varah
4.55
जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं यतः
तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे
Jayasha dhartarashtranam vairasya cha mukham yatah
Tirnam tatpandavai rajanyatpura navabudhyase
4.56
उच्यमानो महाराज बन्धुभिर्हितकाङ्क्षिभिः
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महात्ययम्
Uchyamano maharaja bandhubhirhitakankshibhih
Tadidam samanupraptam vyasanam tvam mahatyayam
4.57
पुत्राणां राज्यकामानां त्वया राजन्हितैषिणा
अहितानीव चीर्णानि तेषां ते फलमागतम्
Putranam rajyakamanam tvaya rajanhitaishina
Ahitaniva chirnani tesham te phalamagatam
4.58
धृतराष्ट्र उवाच
आख्याता मामकास्तात निहता युधि पाण्डवैः
निहतान्पाण्डवेयानां मामकैर्ब्रूहि संजय
Dhritarashtra uvacha
Akhyata mamakastata nihata yudhi pandavaih
Nihatanpandaveyanam mamakairbruhi sanjaya
4.59
संजय उवाच
कुन्तयो युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महाबलाः
सानुबन्धाः सहामात्या भीष्मेण युधि पातिताः
Sanjaya uvacha
Kuntayo yudhi vikranta mahasattva mahabalah
Sanubandhah sahamatya bhishmena yudhi patitah
4.60
समः किरीटिना संख्ये वीर्येण च बलेन च
सत्यजित्सत्यसंधेन द्रोणेन निहतो रणे
Samah kiritina sankhye viryena cha balena cha
Satyajitsatyasandhena dronena nihato rane
4.61
तथा विराटद्रुपदौ वृद्धौ सहसुतौ नृपौ
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन निहतौ रणे
Tatha viratadrupadau vriddhau sahasutau nripau
Parakramantau mitrarthe dronena nihatau rane
4.62
यो बाल एव समरे संमितः सव्यसाचिना
केशवेन च दुर्धर्षो बलदेवेन चाभिभूः
Yo bala eva samare sammitah savyasachina
Keshavena cha durdharsho baladevena chabhibhuh
4.63
स एष कदनं कृत्वा महद्रणविशारदः
परिवार्य महामात्रैः षड्भिः परमकै रथैः
अशक्नुवद्भिर्बीभत्सुमभिमन्युर्निपातितः
Sa esha kadanam kritva mahadranavisharadah
Parivarya mahamatraih shadbhih paramakai rathaih
Ashaknuvadbhirbibhatsumabhimanyurnipatitah
4.64
तं कृतं विरथं वीरं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्
दौःशासनिर्महाराज सौभद्रं हतवान्रणे
Tam kritam viratham viram kshatradharme vyavasthitam
Dauhshasanirmaharaja saubhadram hatavanrane
4.65
बृहन्तस्तु महेष्वासः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः
दुःशासनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Brihantastu maheshvasah kritastro yuddhadurmadah
Duhshasanena vikramya gamito yamasadanam
4.66
मणिमान्दण्डधारश्च राजानौ युद्धदुर्मदौ
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन विनिपातितौ
Manimandandadharashcha rajanau yuddhadurmadau
Parakramantau mitrarthe dronena vinipatitau
4.67
अंशुमान्भोजराजस्तु सहसैन्यो महारथः
भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Anshumanbhojarajastu sahasainyo maharathah
Bharadvajena vikramya gamito yamasadanam
4.68
चित्रायुधश्चित्रयोधी कृत्वा तौ कदनं महत्
चित्रमार्गेण विक्रम्य कर्णेन निहतौ युधि
Chitrayudhashchitrayodhi kritva tau kadanam mahat
Chitramargena vikramya karnena nihatau yudhi
4.69
वृकोदरसमो युद्धे दृढः केकयजो युधि
केकयेनैव विक्रम्य भ्रात्रा भ्राता निपातितः
Vrikodarasamo yuddhe dridhah kekayajo yudhi
Kekayenaiva vikramya bhratra bhrata nipatitah
4.70
जनमेजयो गदायोधी पार्वतीयः प्रतापवान्
दुर्मुखेन महाराज तव पुत्रेण पातितः
Janamejayo gadayodhi parvatiyah pratapavan
Durmukhena maharaja tava putrena patitah
4.71
रोचमानौ नरव्याघ्रौ रोचमानौ ग्रहाविव
द्रोणेन युगपद्राजन्दिवं संप्रेषितौ शरैः
Rochamanau naravyaghrau rochamanau grahaviva
Dronena yugapadrajandivam sampreshitau sharaih
4.72
नृपाश्च प्रतियुध्यन्तः पराक्रान्ता विशां पते
कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम्
Nripashcha pratiyudhyantah parakranta visham pate
Kritva nasukaram karma gata vaivasvatakshayam
4.73
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च मातुलः सव्यसाचिनः
संग्रामनिर्जिताँल्लोकान्गमितो द्रोणसायकैः
Purujitkuntibhojashcha matulah savyasachinah
Sangramanirjitanllokangamito dronasayakaih
4.74
अभिभूः काशिराजश्च काशिकैर्बहुभिर्वृतः
वसुदानस्य पुत्रेण न्यासितो देहमाहवे
Abhibhuh kashirajashcha kashikairbahubhirvritah
Vasudanasya putrena nyasito dehamahave
4.75
अमितौजा युधामन्युरुत्तमौजाश्च वीर्यवान्
निहत्य शतशः शूरान्परैर्विनिहतौ रणे
Amitauja yudhamanyuruttamaujashcha viryavan
Nihatya shatashah shuranparairvinihatau rane
4.76
क्षत्रधर्मा च पाञ्चाल्यः क्षत्रवर्मा च मारिष
द्रोणेन परमेष्वासौ गमितौ यमसादनम्
Kshatradharma cha panchalyah kshatravarma cha marisha
Dronena parameshvasau gamitau yamasadanam
4.77
शिखण्डितनयो युद्धे क्षत्रदेवो युधां पतिः
लक्ष्मणेन हतो राजंस्तव पौत्रेण भारत
Shikhanditanayo yuddhe kshatradevo yudham patih
Lakshmanena hato rajanstava pautrena bharata
4.78
सुचित्रश्चित्रधर्मा च पितापुत्रौ महारथौ
प्रचरन्तौ महावीर्यौ द्रोणेन निहतौ रणे
Suchitrashchitradharma cha pitaputrau maharathau
Pracharantau mahaviryau dronena nihatau rane
4.79
वार्धक्षेमिर्महाराज कृत्वा कदनमाहवे
बाह्लिकेन महाराज कौरवेण निपातितः
Vardhakshemirmaharaja kritva kadanamahave
Bahlikena maharaja kauravena nipatitah
4.80
धृष्टकेतुर्महाराज चेदीनां प्रवरो रथः
कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम्
Dhrishtaketurmaharaja chedinam pravaro rathah
Kritva nasukaram karma gato vaivasvatakshayam
4.81
तथा सत्यधृतिस्तात कृत्वा कदनमाहवे
पाण्डवार्थे पराक्रान्तो गमितो यमसादनम्
Tatha satyadhritistata kritva kadanamahave
Pandavarthe parakranto gamito yamasadanam
4.82
पुत्रस्तु शिशुपालस्य सुकेतुः पृथिवीपते
निहत्य शात्रवान्संख्ये द्रोणेन निहतो युधि
Putrastu shishupalasya suketuh prithivipate
Nihatya shatravansankhye dronena nihato yudhi
4.83
तथा सत्यधृतिर्वीरो मदिराश्वश्च वीर्यवान्
सूर्यदत्तश्च विक्रान्तो निहतो द्रोणसायकैः
Tatha satyadhritirviro madirashvashcha viryavan
Suryadattashcha vikranto nihato dronasayakaih
4.84
श्रेणिमांश्च महाराज युध्यमानः पराक्रमी
कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम्
Shrenimanshcha maharaja yudhyamanah parakrami
Kritva nasukaram karma gato vaivasvatakshayam
4.85
तथैव युधि विक्रान्तो मागधः परवीरहा
भीष्मेण निहतो राजन्युध्यमानः पराक्रमी
Tathaiva yudhi vikranto magadhah paraviraha
Bhishmena nihato rajanyudhyamanah parakrami
4.86
वसुदानश्च कदनं कुर्वाणोऽतीव संयुगे
भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्
Vasudanashcha kadanam kurvanotiva sanyuge
Bharadvajena vikramya gamito yamasadanam
4.87
एते चान्ये च बहवः पाण्डवानां महारथाः
हता द्रोणेन विक्रम्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि
Ete chanye cha bahavah pandavanam maharathah
Hata dronena vikramya yanmam tvam pariprichchhasi
4.88
धृतराष्ट्र उवाच
हतप्रवीरे सैन्येऽस्मिन्मामके वदतां वर
अहताञ्शंस मे सूत येऽत्र जीवन्ति केचन
Dhritarashtra uvacha
Hatapravire sainyesminmamake vadatam vara
Ahatanshansa me suta yetra jivanti kechana
4.89
एतेषु निहतेष्वद्य ये त्वया परिकीर्तिताः
अहतान्मन्यसे यांस्त्वं तेऽपि स्वर्गजितो मताः
Eteshu nihateshvadya ye tvaya parikirtitah
Ahatanmanyase yanstvam tepi svargajito matah
4.90
संजय उवाच
यस्मिन्महास्त्राणि समर्पितानि; चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानि
दिव्यानि राजन्निहितानि चैव; द्रोणेन वीरद्विजसत्तमेन
Sanjaya uvacha
Yasminmahastrani samarpitani; chitrani shubhrani chaturvidhani
Divyani rajannihitani chaiva; dronena viradvijasattamena
4.91
महारथः कृतिमान्क्षिप्रहस्तो; दृढायुधो दृढमुष्टिर्दृढेषुः
स वीर्यवान्द्रोणपुत्रस्तरस्वी; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे
Maharathah kritimankshiprahasto; dridhayudho dridhamushtirdridheshuh
Sa viryavandronaputrastarasvi; vyavasthito yoddhukamastvadarthe
4.92
आनर्तवासी हृदिकात्मजोऽसौ; महारथः सात्वतानां वरिष्ठः
स्वयं भोजः कृतवर्मा कृतास्त्रो; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे
Anartavasi hridikatmajosau; maharathah satvatanam varishthah
Svayam bhojah kritavarma kritastro; vyavasthito yoddhukamastvadarthe
4.93
शारद्वतो गौतमश्चापि राज;न्महाबलो बहुचित्रास्त्रयोधी
धनुश्चित्रं सुमहद्भारसाहं; व्यवस्थितो योत्स्यमानः प्रगृह्य
Sharadvato gautamashchapi raja;nmahabalo bahuchitrastrayodhi
Dhanushchitram sumahadbharasaham; vyavasthito yotsyamanah pragrihya
4.94
आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यः; सेनाग्रणीः प्रथमस्तावकानाम्
स्वस्रेयांस्तान्पाण्डवेयान्विसृज्य; सत्यां वाचं तां चिकीर्षुस्तरस्वी
Artayanih samare dushprakampyah; senagranih prathamastavakanam
Svasreyanstanpandaveyanvisrijya; satyam vacham tam chikirshustarasvi
4.95
तेजोवधं सूतपुत्रस्य संख्ये; प्रतिश्रुत्वाजातशत्रोः पुरस्तात्
दुराधर्षः शक्रसमानवीर्यः; शल्यः स्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे
Tejovadham sutaputrasya sankhye; pratishrutvajatashatroh purastat
Duradharshah shakrasamanaviryah; shalyah sthito yoddhukamastvadarthe
4.96
आजानेयैः सैन्धवैः पार्वतीयै;र्नदीजकाम्बोजवनायुबाह्लिकैः
गान्धारराजः स्वबलेन युक्तो; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे
Ajaneyaih saindhavaih parvatiyai;rnadijakambojavanayubahlikaih
Gandhararajah svabalena yukto; vyavasthito yoddhukamastvadarthe
4.97
तथा सुतस्ते ज्वलनार्कवर्णं; रथं समास्थाय कुरुप्रवीर
व्यवस्थितः कुरुमित्रो नरेन्द्र; व्यभ्रे सूर्यो भ्राजमानो यथा वै
Tatha sutaste jvalanarkavarnam; ratham samasthaya kurupravira
Vyavasthitah kurumitro narendra; vyabhre suryo bhrajamano yatha vai
4.98
दुर्योधनो नागकुलस्य मध्ये; महावीर्यः सह सैन्यप्रवीरैः
रथेन जाम्बूनदभूषणेन; व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः
Duryodhano nagakulasya madhye; mahaviryah saha sainyapraviraih
Rathena jambunadabhushanena; vyavasthitah samare yoddhukamah
4.99
स राजमध्ये पुरुषप्रवीरो; रराज जाम्बूनदचित्रवर्मा
पद्मप्रभो वह्निरिवाल्पधूमो; मेघान्तरे सूर्य इव प्रकाशः
Sa rajamadhye purushapraviro; raraja jambunadachitravarma
Padmaprabho vahnirivalpadhumo; meghantare surya iva prakashah
4.100
तथा सुषेणोऽप्यसिचर्मपाणि;स्तवात्मजः सत्यसेनश्च वीरः
व्यवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धं; हृष्टात्मानौ समरे योद्धुकामौ
Tatha sushenopyasicharmapani;stavatmajah satyasenashcha virah
Vyavasthitau chitrasenena sardham; hrishtatmanau samare yoddhukamau
4.101
ह्रीनिषेधा भरता राजपुत्रा;श्चित्रायुधः श्रुतकर्मा जयश्च
शलश्च सत्यव्रतदुःशलौ च; व्यवस्थिता बलिनो योद्धुकामाः
Hrinishedha bharata rajaputra;shchitrayudhah shrutakarma jayashcha
Shalashcha satyavrataduhshalau cha; vyavasthita balino yoddhukamah
4.102
कैतव्यानामधिपः शूरमानी; रणे रणे शत्रुहा राजपुत्रः
पत्री हयी नागरथप्रयायी; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे
Kaitavyanamadhipah shuramani; rane rane shatruha rajaputrah
Patri hayi nagarathaprayayi; vyavasthito yoddhukamastvadarthe
4.103
वीरः श्रुतायुश्च श्रुतायुधश्च; चित्राङ्गदश्चित्रवर्मा स वीरः
व्यवस्थिता ये तु सैन्ये नराग्र्याः; प्रहारिणो मानिनः सत्यसंधाः
Virah shrutayushcha shrutayudhashcha; chitrangadashchitravarma sa virah
Vyavasthita ye tu sainye naragryah; praharino maninah satyasandhah
4.104
कर्णात्मजः सत्यसेनो महात्मा; व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः
अथापरौ कर्णसुतौ वरार्हौ; व्यवस्थितौ लघुहस्तौ नरेन्द्र
बलं महद्दुर्भिदमल्पधैर्यैः; समाश्रितौ योत्स्यमानौ त्वदर्थे
Karnatmajah satyaseno mahatma; vyavasthitah samare yoddhukamah
Athaparau karnasutau vararhau; vyavasthitau laghuhastau narendra
Balam mahaddurbhidamalpadhairyaih; samashritau yotsyamanau tvadarthe
4.105
एतैश्च मुख्यैरपरैश्च राज;न्योधप्रवीरैरमितप्रभावैः
व्यवस्थितो नागकुलस्य मध्ये; यथा महेन्द्रः कुरुराजो जयाय
Etaishcha mukhyairaparaishcha raja;nyodhapravirairamitaprabhavaih
Vyavasthito nagakulasya madhye; yatha mahendrah kururajo jayaya
4.106
धृतराष्ट्र उवाच
आख्याता जीवमाना ये परेभ्योऽन्ये यथातथम्
इतीदमभिगच्छामि व्यक्तमर्थाभिपत्तितः
Dhritarashtra uvacha
Akhyata jivamana ye parebhyonye yathatatham
Itidamabhigachchhami vyaktamarthabhipattitah
4.107
वैशंपायन उवाच
एवं ब्रुवन्नेव तदा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
हतप्रवीरं विध्वस्तं किंचिच्छेषं स्वकं बलम्
श्रुत्वा व्यामोहमगमच्छोकव्याकुलितेन्द्रियः
Vaishampayana uvacha
Evam bruvanneva tada dhritarashtrombikasutah
Hatapraviram vidhvastam kinchichchhesham svakam balam
Shrutva vyamohamagamachchhokavyakulitendriyah
4.108
मुह्यमानोऽब्रवीच्चापि मुहूर्तं तिष्ठ संजय
व्याकुलं मे मनस्तात श्रुत्वा सुमहदप्रियम्
नष्टचित्तस्ततः सोऽथ बभूव जगतीपतिः
Muhyamanobravichchapi muhurtam tishtha sanjaya
Vyakulam me manastata shrutva sumahadapriyam
Nashtachittastatah sotha babhuva jagatipatih