UtshovChapter 1
1.1
वैशंपायन उवाच
ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः
भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन्
Vaishampayana uvacha
Tato drone hate rajanduryodhanamukha nripah
Bhrishamudvignamanaso dronaputramupagaman
1.2
ते द्रोणमुपशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम्
Te dronamupashochantah kashmalabhihataujasah
Paryupasanta shokartastatah sharadvatisutam
1.3
मुहूर्तं ते समाश्वास्य हेतुभिः शास्त्रसंमितैः
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे
Muhurtam te samashvasya hetubhih shastrasammitaih
Ratryagame mahipalah svani veshmani bhejire
1.4
विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः
दुःशासनोऽथ शकुनिर्न निद्रामुपलेभिरे
Visheshatah sutaputro raja chaiva suyodhanah
Duhshasanotha shakunirna nidramupalebhire
1.5
ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम्
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं निद्रां नैवोपलेभिरे
Te veshmasvapi kauravya prithvisha napnuvansukham
Chintayantah kshayam tivram nidram naivopalebhire
1.6
सहितास्ते निशायां तु दुर्योधननिवेशने
अतिप्रचण्डाद्विद्वेषात्पाण्डवानां महात्मनाम्
Sahitaste nishayam tu duryodhananiveshane
Atiprachandadvidveshatpandavanam mahatmanam
1.7
यत्तद्द्यूतपरिक्लिष्टां कृष्णामानिन्यिरे सभाम्
तत्स्मरन्तोऽन्वतप्यन्त भृशमुद्विग्नचेतसः
Yattaddyutapariklishtam krishnamaninyire sabham
Tatsmarantonvatapyanta bhrishamudvignachetasah
1.8
चिन्तयन्तश्च पार्थानां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान्
कृच्छ्रेण क्षणदां राजन्निन्युरब्दशतोपमाम्
Chintayantashcha parthanam tankleshandyutakaritan
Krichchhrena kshanadam rajanninyurabdashatopamam
1.9
ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने
चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा
Tatah prabhate vimale sthita dishtasya shasane
Chakruravashyakam sarve vidhidrishtena karmana
1.10
ते कृत्वावश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत
योगमाज्ञापयामासुर्युद्धाय च विनिर्ययुः
Te kritvavashyakaryani samashvasya cha bharata
Yogamagyapayamasuryuddhaya cha viniryayuh
1.11
कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः
Karnam senapatim kritva kritakautukamangalah
Vachayitva dvijashreshthandadhipatraghritakshataih
1.12
निष्कैर्गोभिर्हिरण्येन वासोभिश्च महाधनैः
वर्ध्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः
Nishkairgobhirhiranyena vasobhishcha mahadhanaih
Vardhyamana jayashirbhih sutamagadhabandibhih
1.13
तथैव पाण्डवा राजन्कृतसर्वाह्णिकक्रियाः
शिबिरान्निर्ययू राजन्युद्धाय कृतनिश्चयाः
Tathaiva pandava rajankritasarvahnikakriyah
Shibiranniryayu rajanyuddhaya kritanishchayah
1.14
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परवधैषिणाम्
Tatah pravavrite yuddham tumulam romaharshanam
Kurunam pandavanam cha parasparavadhaishinam
1.15
तयोर्द्वे दिवसे युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः
कर्णे सेनापतौ राजन्नभूदद्भुतदर्शनम्
Tayordve divase yuddham kurupandavasenayoh
Karne senapatau rajannabhudadbhutadarshanam
1.16
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः
Tatah shatrukshayam kritva sumahantam rane vrishah
Pashyatam dhartarashtranam phalgunena nipatitah
1.17
ततस्तत्संजयः सर्वं गत्वा नागाह्वयं पुरम्
आचख्यौ धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले
Tatastatsanjayah sarvam gatva nagahvayam puram
Achakhyau dhritarashtraya yadvrittam kurujangale
1.18
जनमेजय उवाच
आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं च समरे परैः
यो जगाम परामार्तिं वृद्धो राजाम्बिकासुतः
Janamejaya uvacha
Apageyam hatam shrutva dronam cha samare paraih
Yo jagama paramartim vriddho rajambikasutah
1.19
स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम्
कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः
Sa shrutva nihatam karnam duryodhanahitaishinam
Katham dvijavara prananadharayata duhkhitah
1.20
यस्मिञ्जयाशां पुत्राणाममन्यत स पार्थिवः
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत्
Yasminjayasham putranamamanyata sa parthivah
Tasminhate sa kauravyah katham prananadharayat
1.21
दुर्मरं बत मन्येऽहं नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम्
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः
Durmaram bata manyeham nrinam krichchhrepi vartatam
Yatra karnam hatam shrutva natyajajjivitam nripah
1.22
तथा शांतनवं वृद्धं ब्रह्मन्बाह्लिकमेव च
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च
Tatha shantanavam vriddham brahmanbahlikameva cha
Dronam cha somadattam cha bhurishravasameva cha
1.23
तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रपौत्रांश्च पातितान्
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज
Tathaiva chanyansuhridah putrapautranshcha patitan
Shrutva yannajahatprananstanmanye dushkaram dvija
1.24
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण तपोधन
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्
Etanme sarvamachakshva vistarena tapodhana
Na hi tripyami purvesham shrinvanashcharitam mahat
1.25
वैशंपायन उवाच
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा
दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे
Vaishampayana uvacha
Hate karne maharaja nishi gavalganistada
Dino yayau nagapuramashvairvatasamairjave
1.26
स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नमानसः
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्
Sa hastinapuram gatva bhrishamudvignamanasah
Jagama dhritarashtrasya kshayam prakshinabandhavam
1.27
स समुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम्
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह
Sa samudvikshya rajanam kashmalabhihataujasam
Vavande pranjalirbhutva murdhna padau nripasya ha
1.28
संपूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम्
हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे
Sampujya cha yathanyayam dhritarashtram mahipatim
Ha kashtamiti choktva sa tato vachanamadade
1.29
संजयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान्
स्वदोषेणापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यसि
Sanjayoham kshitipate kachchidaste sukham bhavan
Svadoshenapadam prapya kachchinnadya vimuhyasi
1.30
हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः
अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
Hitanyuktani viduradronagangeyakeshavaih
Agrihitanyanusmritya kachchinna kurushe vyatham
1.31
रामनारदकण्वैश्च हितमुक्तं सभातले
नगृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
Ramanaradakanvaishcha hitamuktam sabhatale
Nagrihitamanusmritya kachchinna kurushe vyatham
1.32
सुहृदस्त्वद्धिते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः
निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
Suhridastvaddhite yuktanbhishmadronamukhanparaih
Nihatanyudhi sansmritya kachchinna kurushe vyatham
1.33
तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताञ्जलिम्
सुदीर्घमभिनिःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत्
Tamevanvadinam raja sutaputram kritanjalim
Sudirghamabhinihshvasya duhkharta idamabravit
1.34
गाङ्गेये निहते शूरे दिव्यास्त्रवति संजय
द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः
Gangeye nihate shure divyastravati sanjaya
Drone cha parameshvase bhrisham me vyathitam manah
1.35
यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव हि
अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसंभवः
Yo rathanam sahasrani danshitanam dashaiva hi
Ahanyahani tejasvi nijaghne vasusambhavah
1.36
स हतो यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना
पाण्डवेयाभिगुप्तेन भृशं मे व्यथितं मनः
Sa hato yagyasenasya putreneha shikhandina
Pandaveyabhiguptena bhrisham me vyathitam manah
1.37
भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महात्मने
साक्षाद्रामेण यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः
Bhargavah pradadau yasmai paramastram mahatmane
Sakshadramena yo balye dhanurveda upakritah
1.38
यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महाबलाः
महारथत्वं संप्राप्तास्तथान्ये वसुधाधिपाः
Yasya prasadatkaunteya rajaputra mahabalah
Maharathatvam sampraptastathanye vasudhadhipah
1.39
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे
सत्यसंधं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः
Tam dronam nihatam shrutva dhrishtadyumnena sanyuge
Satyasandham maheshvasam bhrisham me vyathitam manah
1.40
त्रैलोक्ये यस्य शास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः
Trailokye yasya shastreshu na pumanvidyate samah
Tam dronam nihatam shrutva kimakurvata mamakah
1.41
संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना
धनंजयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम्
Sanshaptakanam cha bale pandavena mahatmana
Dhananjayena vikramya gamite yamasadanam
1.42
नारायणास्त्रे निहते द्रोणपुत्रस्य धीमतः
हतशेषेष्वनीकेषु किमकुर्वत मामकाः
Narayanastre nihate dronaputrasya dhimatah
Hatashesheshvanikeshu kimakurvata mamakah
1.43
विप्रद्रुतानहं मन्ये निमग्नः शोकसागरे
प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे
Vipradrutanaham manye nimagnah shokasagare
Plavamananhate drone sannanaukanivarnave
1.44
दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः
मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च
Duryodhanasya karnasya bhojasya kritavarmanah
Madrarajasya shalyasya drauneshchaiva kripasya cha
1.45
मत्पुत्रशेषस्य तथा तथान्येषां च संजय
विप्रकीर्णेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम्
Matputrasheshasya tatha tathanyesham cha sanjaya
Viprakirneshvanikeshu mukhavarnobhavatkatham
1.46
एतत्सर्वं यथा वृत्तं तत्त्वं गावल्गणे रणे
आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च सर्वशः
Etatsarvam yatha vrittam tattvam gavalgane rane
Achakshva pandaveyanam mamakanam cha sarvashah
1.47
संजय उवाच
पाण्डवेयैर्हि यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष
तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते मनः
Sanjaya uvacha
Pandaveyairhi yadvrittam kauraveyeshu marisha
Tachchhrutva ma vyatham karshirdishte na vyathate manah
1.48
यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति
अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्व्यथते बुधः
Yasmadabhavi bhavi va bhavedartho naram prati
Apraptau tasya va praptau na kashchidvyathate budhah
1.49
धृतराष्ट्र उवाच
न व्यथा शृण्वतः काचिद्विद्यते मम संजय
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्व यथेच्छकम्
Dhritarashtra uvacha
Na vyatha shrinvatah kachidvidyate mama sanjaya
Dishtametatpura manye kathayasva yathechchhakam