UtshovChapter 97
97.1
धृतराष्ट्र उवाच
संप्रमृद्य महत्सैन्यं यान्तं शैनेयमर्जुनम्
निर्ह्रीका मम ते पुत्राः किमकुर्वत संजय
Dhritarashtra uvacha
Sampramridya mahatsainyam yantam shaineyamarjunam
Nirhrika mama te putrah kimakurvata sanjaya
97.2
कथं चैषां तथा युद्धे धृतिरासीन्मुमूर्षताम्
शैनेयचरितं दृष्ट्वा सदृशं सव्यसाचिनः
Katham chaisham tatha yuddhe dhritirasinmumurshatam
Shaineyacharitam drishtva sadrisham savyasachinah
97.3
किं नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्रं सैन्यमध्ये पराजिताः
कथं च सात्यकिर्युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशाः
Kim nu vakshyanti te kshatram sainyamadhye parajitah
Katham cha satyakiryuddhe vyatikranto mahayashah
97.4
कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजय
शैनेयोऽभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः
Katham cha mama putranam jivatam tatra sanjaya
Shaineyobhiyayau yuddhe tanmamachakshva tattvatah
97.5
अत्यद्भुतमिदं तात त्वत्सकाशाच्छृणोम्यहम्
एकस्य बहुभिर्युद्धं शत्रुभिर्वै महारथैः
Atyadbhutamidam tata tvatsakashachchhrinomyaham
Ekasya bahubhiryuddham shatrubhirvai maharathaih
97.6
विपरीतमहं मन्ये मन्दभाग्यान्सुतान्प्रति
यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महात्मना
Viparitamaham manye mandabhagyansutanprati
Yatravadhyanta samare satvatena mahatmana
97.7
एकस्य हि न पर्याप्तं मत्सैन्यं तस्य संजय
क्रुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवाः
Ekasya hi na paryaptam matsainyam tasya sanjaya
Kruddhasya yuyudhanasya sarve tishthantu pandavah
97.8
निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं युद्धदुर्मदम्
यथा पशुगणान्सिंहस्तद्वद्धन्ता सुतान्मम
Nirjitya samare dronam kritinam yuddhadurmadam
Yatha pashuganansinhastadvaddhanta sutanmama
97.9
कृतवर्मादिभिः शूरैर्यत्तैर्बहुभिराहवे
युयुधानो न शकितो हन्तुं यः पुरुषर्षभः
Kritavarmadibhih shurairyattairbahubhirahave
Yuyudhano na shakito hantum yah purusharshabhah
97.10
नैतदीदृशकं युद्धं कृतवांस्तत्र फल्गुनः
यादृशं कृतवान्युद्धं शिनेर्नप्ता महायशाः
Naitadidrishakam yuddham kritavanstatra phalgunah
Yadrisham kritavanyuddham shinernapta mahayashah
97.11
संजय उवाच
तव दुर्मन्त्रिते राजन्दुर्योधनकृतेन च
शृणुष्वावहितो भूत्वा यत्ते वक्ष्यामि भारत
Sanjaya uvacha
Tava durmantrite rajanduryodhanakritena cha
Shrinushvavahito bhutva yatte vakshyami bharata
97.12
ते पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान्मिथः
परां युद्धे मतिं कृत्वा पुत्रस्य तव शासनात्
Te punah sannyavartanta kritva sanshaptakanmithah
Param yuddhe matim kritva putrasya tava shasanat
97.13
त्रीणि सादिसहस्राणि दुर्योधनपुरोगमाः
शकाः काम्बोजबाह्लीका यवनाः पारदास्तथा
Trini sadisahasrani duryodhanapurogamah
Shakah kambojabahlika yavanah paradastatha
97.14
कुणिन्दास्तङ्गणाम्बष्ठाः पैशाचाश्च समन्दराः
अभ्यद्रवन्त शैनेयं शलभाः पावकं यथा
Kunindastanganambashthah paishachashcha samandarah
Abhyadravanta shaineyam shalabhah pavakam yatha
97.15
युक्ताश्च पार्वतीयानां रथाः पाषाणयोधिनाम्
शूराः पञ्चशता राजञ्शैनेयं समुपाद्रवन्
Yuktashcha parvatiyanam rathah pashanayodhinam
Shurah panchashata rajanshaineyam samupadravan
97.16
ततो रथसहस्रेण महारथशतेन च
द्विरदानां सहस्रेण द्विसाहस्रैश्च वाजिभिः
Tato rathasahasrena maharathashatena cha
Dviradanam sahasrena dvisahasraishcha vajibhih
97.17
शरवर्षाणि मुञ्चन्तो विविधानि महारथाः
अभ्यद्रवन्त शैनेयमसंख्येयाश्च पत्तयः
Sharavarshani munchanto vividhani maharathah
Abhyadravanta shaineyamasankhyeyashcha pattayah
97.18
तांश्च संचोदयन्सर्वान्घ्नतैनमिति भारत
दुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत्
Tanshcha sanchodayansarvanghnatainamiti bharata
Duhshasano maharaja satyakim paryavarayat
97.19
तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं महत्
यदेको बहुभिः सार्धमसंभ्रान्तमयुध्यत
Tatradbhutamapashyama shaineyacharitam mahat
Yadeko bahubhih sardhamasambhrantamayudhyata
97.20
अवधीच्च रथानीकं द्विरदानां च तद्बलम्
सादिनश्चैव तान्सर्वान्दस्यूनपि च सर्वशः
Avadhichcha rathanikam dviradanam cha tadbalam
Sadinashchaiva tansarvandasyunapi cha sarvashah
97.21
तत्र चक्रैर्विमथितैर्भग्नैश्च परमायुधैः
अक्षैश्च बहुधा भग्नैरीषादण्डकबन्धुरैः
Tatra chakrairvimathitairbhagnaishcha paramayudhaih
Akshaishcha bahudha bhagnairishadandakabandhuraih
97.22
कूबरैर्मथितैश्चापि ध्वजैश्चापि निपातितैः
वर्मभिश्चामरैश्चैव व्यवकीर्णा वसुंधरा
Kubarairmathitaishchapi dhvajaishchapi nipatitaih
Varmabhishchamaraishchaiva vyavakirna vasundhara
97.23
स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैरनुकर्षैश्च मारिष
संछन्ना वसुधा तत्र द्यौर्ग्रहैरिव भारत
Sragbhirabharanairvastrairanukarshaishcha marisha
Sanchhanna vasudha tatra dyaurgrahairiva bharata
97.24
गिरिरूपधराश्चापि पतिताः कुञ्जरोत्तमाः
अञ्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत
सुप्रतीककुले जाता महापद्मकुले तथा
Girirupadharashchapi patitah kunjarottamah
Anjanasya kule jata vamanasya cha bharata
Supratikakule jata mahapadmakule tatha
97.25
ऐरावणकुले चैव तथान्येषु कुलेषु च
जाता दन्तिवरा राजञ्शेरते बहवो हताः
Airavanakule chaiva tathanyeshu kuleshu cha
Jata dantivara rajansherate bahavo hatah
97.26
वनायुजान्पार्वतीयान्काम्बोजारट्टबाह्लिकान्
तथा हयवरान्राजन्निजघ्ने तत्र सात्यकिः
Vanayujanparvatiyankambojarattabahlikan
Tatha hayavaranrajannijaghne tatra satyakih
97.27
नानादेशसमुत्थांश्च नानाजात्यांश्च पत्तिनः
निजघ्ने तत्र शैनेयः शतशोऽथ सहस्रशः
Nanadeshasamutthanshcha nanajatyanshcha pattinah
Nijaghne tatra shaineyah shatashotha sahasrashah
97.28
तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून्दुःशासनोऽब्रवीत्
निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः
Teshu prakalyamaneshu dasyunduhshasanobravit
Nivartadhvamadharmagya yudhyadhvam kim sritena vah
97.29
तांश्चापि सर्वान्संप्रेक्ष्य पुत्रो दुःशासनस्तव
पाषाणयोधिनः शूरान्पार्वतीयानचोदयत्
Tanshchapi sarvansamprekshya putro duhshasanastava
Pashanayodhinah shuranparvatiyanachodayat
97.30
अश्मयुद्धेषु कुशला नैतज्जानाति सात्यकिः
अश्मयुद्धमजानन्तं घ्नतैनं युद्धकामुकम्
Ashmayuddheshu kushala naitajjanati satyakih
Ashmayuddhamajanantam ghnatainam yuddhakamukam
97.31
तथैव कुरवः सर्वे नाश्मयुद्धविशारदाः
अभिद्रवत मा भैष्ट न वः प्राप्स्यति सात्यकिः
Tathaiva kuravah sarve nashmayuddhavisharadah
Abhidravata ma bhaishta na vah prapsyati satyakih
97.32
ततो गजशिशुप्रख्यैरुपलैः शैलवासिनः
उद्यतैर्युयुधानस्य स्थिता मरणकाङ्क्षिणः
Tato gajashishuprakhyairupalaih shailavasinah
Udyatairyuyudhanasya sthita maranakankshinah
97.33
क्षेपणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिणः
चोदितास्तव पुत्रेण रुरुधुः सर्वतोदिशम्
Kshepaniyaistathapyanye satvatasya vadhaishinah
Choditastava putrena rurudhuh sarvatodisham
97.34
तेषामापततामेव शिलायुद्धं चिकीर्षताम्
सात्यकिः प्रतिसंधाय त्रिंशतं प्राहिणोच्छरान्
Teshamapatatameva shilayuddham chikirshatam
Satyakih pratisandhaya trinshatam prahinochchharan
97.35
तामश्मवृष्टिं तुमुलां पार्वतीयैः समीरिताम्
बिभेदोरगसंकाशैर्नाराचैः शिनिपुंगवः
Tamashmavrishtim tumulam parvatiyaih samiritam
Bibhedoragasankashairnarachaih shinipungavah
97.36
तैरश्मचूर्णैर्दीप्यद्भिः खद्योतानामिव व्रजैः
प्रायः सैन्यान्यवध्यन्त हाहाभूतानि मारिष
Tairashmachurnairdipyadbhih khadyotanamiva vrajaih
Prayah sainyanyavadhyanta hahabhutani marisha
97.37
ततः पञ्चशताः शूराः समुद्यतमहाशिलाः
निकृत्तबाहवो राजन्निपेतुर्धरणीतले
Tatah panchashatah shurah samudyatamahashilah
Nikrittabahavo rajannipeturdharanitale
97.38
पाषाणयोधिनः शूरान्यतमानानवस्थितान्
अवधीद्बहुसाहस्रांस्तदद्भुतमिवाभवत्
Pashanayodhinah shuranyatamananavasthitan
Avadhidbahusahasranstadadbhutamivabhavat
97.39
ततः पुनर्बस्तमुखैरश्मवृष्टिं समन्ततः
अयोहस्तैः शूलहस्तैर्दरदैः खशतङ्गणैः
Tatah punarbastamukhairashmavrishtim samantatah
Ayohastaih shulahastairdaradaih khashatanganaih
97.40
अम्बष्ठैश्च कुणिन्दैश्च क्षिप्तां क्षिप्तां स सात्यकिः
नाराचैः प्रतिविव्याध प्रेक्षमाणो महाबलः
Ambashthaishcha kunindaishcha kshiptam kshiptam sa satyakih
Narachaih prativivyadha prekshamano mahabalah
97.41
अद्रीणां भिद्यमानानामन्तरिक्षे शितैः शरैः
शब्देन प्राद्रवन्राजन्गजाश्वरथपत्तयः
Adrinam bhidyamananamantarikshe shitaih sharaih
Shabdena pradravanrajangajashvarathapattayah
97.42
अश्मचूर्णैः समाकीर्णा मनुष्याश्च वयांसि च
नाशक्नुवन्नवस्थातुं भ्रमरैरिव दंशिताः
Ashmachurnaih samakirna manushyashcha vayansi cha
Nashaknuvannavasthatum bhramarairiva danshitah
97.43
हतशिष्टा विरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिकाः
कुञ्जराः संन्यवर्तन्त युयुधानरथं प्रथि
Hatashishta virudhira bhinnamastakapindikah
Kunjarah sannyavartanta yuyudhanaratham prathi
97.44
ततः शब्दः समभवत्तव सैन्यस्य मारिष
माधवेनार्द्यमानस्य सागरस्येव दारुणः
Tatah shabdah samabhavattava sainyasya marisha
Madhavenardyamanasya sagarasyeva darunah
97.45
तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा द्रोणो यन्तारमब्रवीत्
एष सूत रणे क्रुद्धः सात्वतानां महारथः
Tam shabdam tumulam shrutva drono yantaramabravit
Esha suta rane kruddhah satvatanam maharathah
97.46
दारयन्बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत्
यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय
Darayanbahudha sainyam rane charati kalavat
Yatraisha shabdastumulastatra suta ratham naya
97.47
पाषाणयोधिभिर्नूनं युयुधानः समागतः
तथा हि रथिनः सर्वे ह्रियन्ते विद्रुतैर्हयैः
Pashanayodhibhirnunam yuyudhanah samagatah
Tatha hi rathinah sarve hriyante vidrutairhayaih
97.48
विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्र तत्र पतन्ति च
न शक्नुवन्ति यन्तारः संयन्तुं तुमुले हयान्
Vishastrakavacha rugnastatra tatra patanti cha
Na shaknuvanti yantarah sanyantum tumule hayan
97.49
इत्येवं ब्रुवतो राजन्भारद्वाजस्य धीमतः
प्रत्युवाच ततो यन्ता द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्
Ityevam bruvato rajanbharadvajasya dhimatah
Pratyuvacha tato yanta dronam shastrabhritam varam
97.50
आयुष्मन्द्रवते सैन्यं कौरवेयं समन्ततः
पश्य योधान्रणे भिन्नान्धावमानांस्ततस्ततः
Ayushmandravate sainyam kauraveyam samantatah
Pashya yodhanrane bhinnandhavamananstatastatah
97.51
एते च सहिताः शूराः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
त्वामेव हि जिघांसन्तः प्राद्रवन्ति समन्ततः
Ete cha sahitah shurah panchalah pandavaih saha
Tvameva hi jighansantah pradravanti samantatah
97.52
अत्र कार्यं समाधत्स्व प्राप्तकालमरिंदम
स्थाने वा गमने वापि दूरं यातश्च सात्यकिः
Atra karyam samadhatsva praptakalamarindama
Sthane va gamane vapi duram yatashcha satyakih
97.53
तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य मारिष
प्रत्यदृश्यत शैनेयो निघ्नन्बहुविधान्रथान्
Tathaivam vadatastasya bharadvajasya marisha
Pratyadrishyata shaineyo nighnanbahuvidhanrathan
97.54
ते वध्यमानाः समरे युयुधानेन तावकाः
युयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्रुवुः
Te vadhyamanah samare yuyudhanena tavakah
Yuyudhanaratham tyaktva dronanikaya dudruvuh
97.55
यैस्तु दुःशासनः सार्धं रथैः पूर्वं न्यवर्तत
ते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति
Yaistu duhshasanah sardham rathaih purvam nyavartata
Te bhitastvabhyadhavanta sarve dronaratham prati