UtshovChapter 1
1.1
जनमेजय उवाच
तमप्रतिमसत्त्वौजोबलवीर्यपराक्रमम्
हतं देवव्रतं श्रुत्वा पाञ्चाल्येन शिखण्डिना
Janamejaya uvacha
Tamapratimasattvaujobalaviryaparakramam
Hatam devavratam shrutva panchalyena shikhandina
1.2
धृतराष्ट्रस्तदा राजा शोकव्याकुलचेतनः
किमचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान्
Dhritarashtrastada raja shokavyakulachetanah
Kimacheshtata viprarshe hate pitari viryavan
1.3
तस्य पुत्रो हि भगवन्भीष्मद्रोणमुखै रथैः
पराजित्य महेष्वासान्पाण्डवान्राज्यमिच्छति
Tasya putro hi bhagavanbhishmadronamukhai rathaih
Parajitya maheshvasanpandavanrajyamichchhati
1.4
तस्मिन्हते तु भगवन्केतौ सर्वधनुष्मताम्
यदचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम
Tasminhate tu bhagavanketau sarvadhanushmatam
Yadacheshtata kauravyastanme bruhi dvijottama
1.5
वैशंपायन उवाच
निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपः
लेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायणः
Vaishampayana uvacha
Nihatam pitaram shrutva dhritarashtro janadhipah
Lebhe na shantim kauravyashchintashokaparayanah
1.6
तस्य चिन्तयतो दुःखमनिशं पार्थिवस्य तत्
आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्गणिस्तदा
Tasya chintayato duhkhamanisham parthivasya tat
Ajagama vishuddhatma punargavalganistada
1.7
शिबिरात्संजयं प्राप्तं निशि नागाह्वयं पुरम्
आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोऽन्वपृच्छत
Shibiratsanjayam praptam nishi nagahvayam puram
Ambikeyo maharaja dhritarashtronvaprichchhata
1.8
श्रुत्वा भीष्मस्य निधनमप्रहृष्टमना भृशम्
पुत्राणां जयमाकाङ्क्षन्विललापातुरो यथा
Shrutva bhishmasya nidhanamaprahrishtamana bhrisham
Putranam jayamakankshanvilalapaturo yatha
1.9
धृतराष्ट्र उवाच
संसाध्य तु महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्
किमकार्षुः परं तात कुरवः कालचोदिताः
Dhritarashtra uvacha
Sansadhya tu mahatmanam bhishmam bhimaparakramam
Kimakarshuh param tata kuravah kalachoditah
1.10
तस्मिन्विनिहते शूरे दुराधर्षे महौजसि
किं नु स्वित्कुरवोऽकार्षुर्निमग्नाः शोकसागरे
Tasminvinihate shure duradharshe mahaujasi
Kim nu svitkuravokarshurnimagnah shokasagare
1.11
तदुदीर्णं महत्सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि संजय
भयमुत्पादयेत्तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम्
Tadudirnam mahatsainyam trailokyasyapi sanjaya
Bhayamutpadayettivram pandavanam mahatmanam
1.12
देवव्रते तु निहते कुरूणामृषभे तदा
यदकार्षुर्नृपतयस्तन्ममाचक्ष्व संजय
Devavrate tu nihate kurunamrishabhe tada
Yadakarshurnripatayastanmamachakshva sanjaya
1.13
संजय उवाच
शृणु राजन्नेकमना वचनं ब्रुवतो मम
यत्ते पुत्रास्तदाकार्षुर्हते देवव्रते मृधे
Sanjaya uvacha
Shrinu rajannekamana vachanam bruvato mama
Yatte putrastadakarshurhate devavrate mridhe
1.14
निहते तु तदा भीष्मे राजन्सत्यपराक्रमे
तावकाः पाण्डवेयाश्च प्राध्यायन्त पृथक्पृथक्
Nihate tu tada bhishme rajansatyaparakrame
Tavakah pandaveyashcha pradhyayanta prithakprithak
1.15
विस्मिताश्च प्रहृष्टाश्च क्षत्रधर्मं निशाम्य ते
स्वधर्मं निन्दमानाश्च प्रणिपत्य महात्मने
Vismitashcha prahrishtashcha kshatradharmam nishamya te
Svadharmam nindamanashcha pranipatya mahatmane
1.16
शयनं कल्पयामासुर्भीष्मायामिततेजसे
सोपधानं नरव्याघ्र शरैः संनतपर्वभिः
Shayanam kalpayamasurbhishmayamitatejase
Sopadhanam naravyaghra sharaih sannataparvabhih
1.17
विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम्
अनुमान्य च गाङ्गेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्
Vidhaya raksham bhishmaya samabhashya parasparam
Anumanya cha gangeyam kritva chapi pradakshinam
1.18
क्रोधसंरक्तनयनाः समवेक्ष्य परस्परम्
पुनर्युद्धाय निर्जग्मुः क्षत्रियाः कालचोदिताः
Krodhasanraktanayanah samavekshya parasparam
Punaryuddhaya nirjagmuh kshatriyah kalachoditah
1.19
ततस्तूर्यनिनादैश्च भेरीणां च महास्वनैः
तावकानामनीकानि परेषां चापि निर्ययुः
Tatasturyaninadaishcha bherinam cha mahasvanaih
Tavakanamanikani paresham chapi niryayuh
1.20
व्यावृत्तेऽहनि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते
अमर्षवशमापन्नाः कालोपहतचेतसः
Vyavrittehani rajendra patite jahnavisute
Amarshavashamapannah kalopahatachetasah
1.21
अनादृत्य वचः पथ्यं गाङ्गेयस्य महात्मनः
निर्ययुर्भरतश्रेष्ठाः शस्त्राण्यादाय सर्वशः
Anadritya vachah pathyam gangeyasya mahatmanah
Niryayurbharatashreshthah shastranyadaya sarvashah
1.22
मोहात्तव सपुत्रस्य वधाच्छांतनवस्य च
कौरव्या मृत्युसाद्भूताः सहिताः सर्वराजभिः
Mohattava saputrasya vadhachchhantanavasya cha
Kauravya mrityusadbhutah sahitah sarvarajabhih
1.23
अजावय इवागोपा वने श्वापदसंकुले
भृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते
Ajavaya ivagopa vane shvapadasankule
Bhrishamudvignamanaso hina devavratena te
1.24
पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी
द्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना
Patite bharatashreshthe babhuva kuruvahini
Dyaurivapetanakshatra hinam khamiva vayuna
1.25
विपन्नसस्येव मही वाक्चैवासंस्कृता यथा
आसुरीव यथा सेना निगृहीते पुरा बलौ
Vipannasasyeva mahi vakchaivasanskrita yatha
Asuriva yatha sena nigrihite pura balau
1.26
विधवेव वरारोहा शुष्कतोयेव निम्नगा
वृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा
Vidhaveva vararoha shushkatoyeva nimnaga
Vrikairiva vane ruddha prishati hatayuthapa
1.27
स्वाधर्षा हतसिंहेव महती गिरिकन्दरा
भारती भरतश्रेष्ठ पतिते जाह्नवीसुते
Svadharsha hatasinheva mahati girikandara
Bharati bharatashreshtha patite jahnavisute
1.28
विष्वग्वातहता रुग्णा नौरिवासीन्महार्णवे
बलिभिः पाण्डवैर्वीरैर्लब्धलक्षैर्भृशार्दिता
Vishvagvatahata rugna naurivasinmaharnave
Balibhih pandavairvirairlabdhalakshairbhrishardita
1.29
सा तदासीद्भृशं सेना व्याकुलाश्वरथद्विपा
विषण्णभूयिष्ठनरा कृपणा द्रष्टुमाबभौ
Sa tadasidbhrisham sena vyakulashvarathadvipa
Vishannabhuyishthanara kripana drashtumababhau
1.30
तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्च पृथग्विधाः
पाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन ते
कर्णं हि कुरवोऽस्मार्षुः स हि देवव्रतोपमः
Tasyam trasta nripatayah sainikashcha prithagvidhah
Patala iva majjanto hina devavratena te
Karnam hi kuravosmarshuh sa hi devavratopamah
1.31
सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं रोचमानमिवातिथिम्
बन्धुमापद्गतस्येव तमेवोपागमन्मनः
Sarvashastrabhritam shreshtham rochamanamivatithim
Bandhumapadgatasyeva tamevopagamanmanah
1.32
चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति तत्र भारत पार्थिवाः
राधेयं हितमस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम्
Chukrushuh karna karneti tatra bharata parthivah
Radheyam hitamasmakam sutaputram tanutyajam
1.33
स हि नायुध्यत तदा दशाहानि महायशाः
सामात्यबन्धुः कर्णो वै तमाह्वयत माचिरम्
Sa hi nayudhyata tada dashahani mahayashah
Samatyabandhuh karno vai tamahvayata machiram
1.34
भीष्मेण हि महाबाहुः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः
रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमशालिषु
संख्यातोऽर्धरथः कर्णो द्विगुणः सन्नरर्षभः
Bhishmena hi mahabahuh sarvakshatrasya pashyatah
Ratheshu ganyamaneshu balavikramashalishu
Sankhyatordharathah karno dvigunah sannararshabhah
1.35
रथातिरथसंख्यायां योऽग्रणीः शूरसंमतः
पितृवित्ताम्बुदेवेशानपि यो योद्धुमुत्सहेत्
Rathatirathasankhyayam yogranih shurasammatah
Pitrivittambudeveshanapi yo yoddhumutsahet
1.36
स तु तेनैव कोपेन राजन्गाङ्गेयमुक्तवान्
त्वयि जीवति कौरव्य नाहं योत्स्ये कथंचन
Sa tu tenaiva kopena rajangangeyamuktavan
Tvayi jivati kauravya naham yotsye kathanchana
1.37
त्वया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे
दुर्योधनमनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव
Tvaya tu pandaveyeshu nihateshu mahamridhe
Duryodhanamanugyapya vanam yasyami kaurava
1.38
पाण्डवैर्वा हते भीष्मे त्वयि स्वर्गमुपेयुषि
हन्तास्म्येकरथेनैव कृत्स्नान्यान्मन्यसे रथान्
Pandavairva hate bhishme tvayi svargamupeyushi
Hantasmyekarathenaiva kritsnanyanmanyase rathan
1.39
एवमुक्त्वा महाराज दशाहानि महायशाः
नायुध्यत ततः कर्णः पुत्रस्य तव संमते
Evamuktva maharaja dashahani mahayashah
Nayudhyata tatah karnah putrasya tava sammate
1.40
भीष्मः समरविक्रान्तः पाण्डवेयस्य पार्थिव
जघान समरे योधानसंख्येयपराक्रमः
Bhishmah samaravikrantah pandaveyasya parthiva
Jaghana samare yodhanasankhyeyaparakramah
1.41
तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसंधे महौजसि
त्वत्सुताः कर्णमस्मार्षुस्तर्तुकामा इव प्लवम्
Tasminstu nihate shure satyasandhe mahaujasi
Tvatsutah karnamasmarshustartukama iva plavam
1.42
तावकास्तव पुत्राश्च सहिताः सर्वराजभिः
हा कर्ण इति चाक्रन्दन्कालोऽयमिति चाब्रुवन्
Tavakastava putrashcha sahitah sarvarajabhih
Ha karna iti chakrandankaloyamiti chabruvan
1.43
जामदग्न्याभ्यनुज्ञातमस्त्रे दुर्वारपौरुषम्
अगमन्नो मनः कर्णं बन्धुमात्ययिकेष्विव
Jamadagnyabhyanugyatamastre durvarapaurusham
Agamanno manah karnam bandhumatyayikeshviva
1.44
स हि शक्तो रणे राजंस्त्रातुमस्मान्महाभयात्
त्रिदशानिव गोविन्दः सततं सुमहाभयात्
Sa hi shakto rane rajanstratumasmanmahabhayat
Tridashaniva govindah satatam sumahabhayat
1.45
वैशंपायन उवाच
तथा कर्णं युधि वरं कीर्तयन्तं पुनः पुनः
आशीविषवदुच्छ्वस्य धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्
Vaishampayana uvacha
Tatha karnam yudhi varam kirtayantam punah punah
Ashivishavaduchchhvasya dhritarashtrobravididam
1.46
यत्तद्वैकर्तनं कर्णमगमद्वो मनस्तदा
अप्यपश्यत राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजम्
Yattadvaikartanam karnamagamadvo manastada
Apyapashyata radheyam sutaputram tanutyajam
1.47
अपि तन्न मृषाकार्षीद्युधि सत्यपराक्रमः
संभ्रान्तानां तदार्तानां त्रस्तानां त्राणमिच्छताम्
Api tanna mrishakarshidyudhi satyaparakramah
Sambhrantanam tadartanam trastanam tranamichchhatam
1.48
अपि तत्पूरयां चक्रे धनुर्धरवरो युधि
यत्तद्विनिहते भीष्मे कौरवाणामपावृतम्
Api tatpurayam chakre dhanurdharavaro yudhi
Yattadvinihate bhishme kauravanamapavritam
1.49
तत्खण्डं पूरयामास परेषामादधद्भयम्
कृतवान्मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि
Tatkhandam purayamasa pareshamadadhadbhayam
Kritavanmama putranam jayasham saphalamapi