UtshovChapter 9
9.1
युधिष्ठिर उवाच
कथमिन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना
दुःखं प्राप्तं परं घोरमेतदिच्छामि वेदितुम्
Yudhishthira uvacha
Kathamindrena rajendra sabharyena mahatmana
Duhkham praptam param ghorametadichchhami veditum
9.2
शल्य उवाच
शृणु राजन्पुरा वृत्तमितिहासं पुरातनम्
सभार्येण यथा प्राप्तं दुःखमिन्द्रेण भारत
Shalya uvacha
Shrinu rajanpura vrittamitihasam puratanam
Sabharyena yatha praptam duhkhamindrena bharata
9.3
त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः
स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्रोहात्किलासृजत्
Tvashta prajapatirhyasiddevashreshtho mahatapah
Sa putram vai trishirasamindradrohatkilasrijat
9.4
ऐन्द्रं स प्रार्थयत्स्थानं विश्वरूपो महाद्युतिः
तैस्त्रिभिर्वदनैर्घोरैः सूर्येन्दुज्वलनोपमैः
Aindram sa prarthayatsthanam vishvarupo mahadyutih
Taistribhirvadanairghoraih suryendujvalanopamaih
9.5
वेदानेकेन सोऽधीते सुरामेकेन चापिबत्
एकेन च दिशः सर्वाः पिबन्निव निरीक्षते
Vedanekena sodhite suramekena chapibat
Ekena cha dishah sarvah pibanniva nirikshate
9.6
स तपस्वी मृदुर्दान्तो धर्मे तपसि चोद्यतः
तपोऽतप्यन्महत्तीव्रं सुदुश्चरमरिंदम
Sa tapasvi mridurdanto dharme tapasi chodyatah
Tapotapyanmahattivram sudushcharamarindama
9.7
तस्य दृष्ट्वा तपोवीर्यं सत्त्वं चामिततेजसः
विषादमगमच्छक्र इन्द्रोऽयं मा भवेदिति
Tasya drishtva tapoviryam sattvam chamitatejasah
Vishadamagamachchhakra indroyam ma bhavediti
9.8
कथं सज्जेत भोगेषु न च तप्येन्महत्तपः
विवर्धमानस्त्रिशिराः सर्वं त्रिभुवनं ग्रसेत्
Katham sajjeta bhogeshu na cha tapyenmahattapah
Vivardhamanastrishirah sarvam tribhuvanam graset
9.9
इति संचिन्त्य बहुधा बुद्धिमान्भरतर्षभ
आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वष्टृपुत्रप्रलोभने
Iti sanchintya bahudha buddhimanbharatarshabha
Agyapayatsopsarasastvashtriputrapralobhane
9.10
यथा स सज्जेत्त्रिशिराः कामभोगेषु वै भृशम्
क्षिप्रं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्
Yatha sa sajjettrishirah kamabhogeshu vai bhrisham
Kshipram kuruta gachchhadhvam pralobhayata machiram
9.11
शृङ्गारवेषाः सुश्रोण्यो भावैर्युक्ता मनोहरैः
प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं भयं मम
Shringaraveshah sushronyo bhavairyukta manoharaih
Pralobhayata bhadram vah shamayadhvam bhayam mama
9.12
अस्वस्थं ह्यात्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाः
भयमेतन्महाघोरं क्षिप्रं नाशयताबलाः
Asvastham hyatmanatmanam lakshayami varanganah
Bhayametanmahaghoram kshipram nashayatabalah
9.13
अप्सरस ऊचुः
तथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य प्रलोभने
यथा नावाप्स्यसि भयं तस्माद्बलनिषूदन
Apsarasa uchuh
Tatha yatnam karishyamah shakra tasya pralobhane
Yatha navapsyasi bhayam tasmadbalanishudana
9.14
निर्दहन्निव चक्षुर्भ्यां योऽसावास्ते तपोनिधिः
तं प्रलोभयितुं देव गच्छामः सहिता वयम्
यतिष्यामो वशे कर्तुं व्यपनेतुं च ते भयम्
Nirdahanniva chakshurbhyam yosavaste taponidhih
Tam pralobhayitum deva gachchhamah sahita vayam
Yatishyamo vashe kartum vyapanetum cha te bhayam
9.15
शल्य उवाच
इन्द्रेण तास्त्वनुज्ञाता जग्मुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम्
तत्र ता विविधैर्भावैर्लोभयन्त्यो वराङ्गनाः
नृत्यं संदर्शयन्त्यश्च तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम्
Shalya uvacha
Indrena tastvanugyata jagmustrishirasontikam
Tatra ta vividhairbhavairlobhayantyo varanganah
Nrityam sandarshayantyashcha tathaivangeshu saushthavam
9.16
विचेरुः संप्रहर्षं च नाभ्यगच्छन्महातपाः
इन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्णसागरसंनिभः
Vicheruh sampraharsham cha nabhyagachchhanmahatapah
Indriyani vashe kritva purnasagarasannibhah
9.17
तास्तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रमुपस्थिताः
कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन्
Tastu yatnam param kritva punah shakramupasthitah
Kritanjaliputah sarva devarajamathabruvan
9.18
न स शक्यः सुदुर्धर्षो धैर्याच्चालयितुं प्रभो
यत्ते कार्यं महाभाग क्रियतां तदनन्तरम्
Na sa shakyah sudurdharsho dhairyachchalayitum prabho
Yatte karyam mahabhaga kriyatam tadanantaram
9.19
संपूज्याप्सरसः शक्रो विसृज्य च महामतिः
चिन्तयामास तस्यैव वधोपायं महात्मनः
Sampujyapsarasah shakro visrijya cha mahamatih
Chintayamasa tasyaiva vadhopayam mahatmanah
9.20
स तूष्णीं चिन्तयन्वीरो देवराजः प्रतापवान्
विनिश्चितमतिर्धीमान्वधे त्रिशिरसोऽभवत्
Sa tushnim chintayanviro devarajah pratapavan
Vinishchitamatirdhimanvadhe trishirasobhavat
9.21
वज्रमस्य क्षिपाम्यद्य स क्षिप्रं न भविष्यति
शत्रुः प्रवृद्धो नोपेक्ष्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा
Vajramasya kshipamyadya sa kshipram na bhavishyati
Shatruh pravriddho nopekshyo durbalopi baliyasa
9.22
शास्त्रबुद्ध्या विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धिं वधे दृढाम्
अथ वैश्वानरनिभं घोररूपं भयावहम्
मुमोच वज्रं संक्रुद्धः शक्रस्त्रिशिरसं प्रति
Shastrabuddhya vinishchitya kritva buddhim vadhe dridham
Atha vaishvanaranibham ghorarupam bhayavaham
Mumocha vajram sankruddhah shakrastrishirasam prati
9.23
स पपात हतस्तेन वज्रेण दृढमाहतः
पर्वतस्येव शिखरं प्रणुन्नं मेदिनीतले
Sa papata hatastena vajrena dridhamahatah
Parvatasyeva shikharam pranunnam medinitale
9.24
तं तु वज्रहतं दृष्ट्वा शयानमचलोपमम्
न शर्म लेभे देवेन्द्रो दीपितस्तस्य तेजसा
हतोऽपि दीप्ततेजाः स जीवन्निव च दृश्यते
Tam tu vajrahatam drishtva shayanamachalopamam
Na sharma lebhe devendro dipitastasya tejasa
Hatopi diptatejah sa jivanniva cha drishyate
9.25
अभितस्तत्र तक्षाणं घटमानं शचीपतिः
अपश्यदब्रवीच्चैनं सत्वरं पाकशासनः
क्षिप्रं छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम
Abhitastatra takshanam ghatamanam shachipatih
Apashyadabravichchainam satvaram pakashasanah
Kshipram chhindhi shiransyasya kurushva vachanam mama
9.26
तक्षोवाच
महास्कन्धो भृशं ह्येष परशुर्न तरिष्यति
कर्तुं चाहं न शक्ष्यामि कर्म सद्भिर्विगर्हितम्
Takshovacha
Mahaskandho bhrisham hyesha parashurna tarishyati
Kartum chaham na shakshyami karma sadbhirvigarhitam
9.27
इन्द्र उवाच
मा भैस्त्वं क्षिप्रमेतद्वै कुरुष्व वचनं मम
मत्प्रसादाद्धि ते शस्त्रं वज्रकल्पं भविष्यति
Indra uvacha
Ma bhaistvam kshiprametadvai kurushva vachanam mama
Matprasadaddhi te shastram vajrakalpam bhavishyati
9.28
तक्षोवाच
कं भवन्तमहं विद्यां घोरकर्माणमद्य वै
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन कथयस्व मे
Takshovacha
Kam bhavantamaham vidyam ghorakarmanamadya vai
Etadichchhamyaham shrotum tattvena kathayasva me
9.29
इन्द्र उवाच
अहमिन्द्रो देवराजस्तक्षन्विदितमस्तु ते
कुरुष्वैतद्यथोक्तं मे तक्षन्मा त्वं विचारय
Indra uvacha
Ahamindro devarajastakshanviditamastu te
Kurushvaitadyathoktam me takshanma tvam vicharaya
9.30
तक्षोवाच
क्रूरेण नापत्रपसे कथं शक्रेह कर्मणा
ऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न ते
Takshovacha
Krurena napatrapase katham shakreha karmana
Rishiputramimam hatva brahmahatyabhayam na te
9.31
इन्द्र उवाच
पश्चाद्धर्मं चरिष्यामि पावनार्थं सुदुश्चरम्
शत्रुरेष महावीर्यो वज्रेण निहतो मया
Indra uvacha
Pashchaddharmam charishyami pavanartham sudushcharam
Shatruresha mahaviryo vajrena nihato maya
9.32
अद्यापि चाहमुद्विग्नस्तक्षन्नस्माद्बिभेमि वै
क्षिप्रं छिन्धि शिरांसि त्वं करिष्येऽनुग्रहं तव
Adyapi chahamudvignastakshannasmadbibhemi vai
Kshipram chhindhi shiransi tvam karishyenugraham tava
9.33
शिरः पशोस्ते दास्यन्ति भागं यज्ञेषु मानवाः
एष तेऽनुग्रहस्तक्षन्क्षिप्रं कुरु मम प्रियम्
Shirah pashoste dasyanti bhagam yagyeshu manavah
Esha tenugrahastakshankshipram kuru mama priyam
9.34
शल्य उवाच
एतच्छ्रुत्वा तु तक्षा स महेन्द्रवचनं तदा
शिरांस्यथ त्रिशिरसः कुठारेणाच्छिनत्तदा
Shalya uvacha
Etachchhrutva tu taksha sa mahendravachanam tada
Shiransyatha trishirasah kutharenachchhinattada
9.35
निकृत्तेषु ततस्तेषु निष्क्रामंस्त्रिशिरास्त्वथ
कपिञ्जलास्तित्तिराश्च कलविङ्काश्च सर्वशः
Nikritteshu tatasteshu nishkramanstrishirastvatha
Kapinjalastittirashcha kalavinkashcha sarvashah
9.36
येन वेदानधीते स्म पिबते सोममेव च
तस्माद्वक्त्रान्विनिष्पेतुः क्षिप्रं तस्य कपिञ्जलाः
Yena vedanadhite sma pibate somameva cha
Tasmadvaktranvinishpetuh kshipram tasya kapinjalah
9.37
येन सर्वा दिशो राजन्पिबन्निव निरीक्षते
तस्माद्वक्त्राद्विनिष्पेतुस्तित्तिरास्तस्य पाण्डव
Yena sarva disho rajanpibanniva nirikshate
Tasmadvaktradvinishpetustittirastasya pandava
9.38
यत्सुरापं तु तस्यासीद्वक्त्रं त्रिशिरसस्तदा
कलविङ्का विनिष्पेतुस्तेनास्य भरतर्षभ
Yatsurapam tu tasyasidvaktram trishirasastada
Kalavinka vinishpetustenasya bharatarshabha
9.39
ततस्तेषु निकृत्तेषु विज्वरो मघवानभूत्
जगाम त्रिदिवं हृष्टस्तक्षापि स्वगृहान्ययौ
Tatasteshu nikritteshu vijvaro maghavanabhut
Jagama tridivam hrishtastakshapi svagrihanyayau
9.40
त्वष्टा प्रजापतिः श्रुत्वा शक्रेणाथ हतं सुतम्
क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्
Tvashta prajapatih shrutva shakrenatha hatam sutam
Krodhasanraktanayana idam vachanamabravit
9.41
तप्यमानं तपो नित्यं क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम्
अनापराधिनं यस्मात्पुत्रं हिंसितवान्मम
Tapyamanam tapo nityam kshantam dantam jitendriyam
Anaparadhinam yasmatputram hinsitavanmama
9.42
तस्माच्छक्रवधार्थाय वृत्रमुत्पादयाम्यहम्
लोकाः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश्च बलं महत्
स च पश्यतु देवेन्द्रो दुरात्मा पापचेतनः
Tasmachchhakravadharthaya vritramutpadayamyaham
Lokah pashyantu me viryam tapasashcha balam mahat
Sa cha pashyatu devendro duratma papachetanah
9.43
उपस्पृश्य ततः क्रुद्धस्तपस्वी सुमहायशाः
अग्निं हुत्वा समुत्पाद्य घोरं वृत्रमुवाच ह
इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रभावात्तपसो मम
Upasprishya tatah kruddhastapasvi sumahayashah
Agnim hutva samutpadya ghoram vritramuvacha ha
Indrashatro vivardhasva prabhavattapaso mama
9.44
सोऽवर्धत दिवं स्तब्ध्वा सूर्यवैश्वानरोपमः
किं करोमीति चोवाच कालसूर्य इवोदितः
शक्रं जहीति चाप्युक्तो जगाम त्रिदिवं ततः
Sovardhata divam stabdhva suryavaishvanaropamah
Kim karomiti chovacha kalasurya ivoditah
Shakram jahiti chapyukto jagama tridivam tatah
9.45
ततो युद्धं समभवद्वृत्रवासवयोस्तदा
संक्रुद्धयोर्महाघोरं प्रसक्तं कुरुसत्तम
Tato yuddham samabhavadvritravasavayostada
Sankruddhayormahaghoram prasaktam kurusattama
9.46
ततो जग्राह देवेन्द्रं वृत्रो वीरः शतक्रतुम्
अपावृत्य स जग्रास वृत्रः क्रोधसमन्वितः
Tato jagraha devendram vritro virah shatakratum
Apavritya sa jagrasa vritrah krodhasamanvitah
9.47
ग्रस्ते वृत्रेण शक्रे तु संभ्रान्तास्त्रिदशास्तदा
असृजंस्ते महासत्त्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम्
Graste vritrena shakre tu sambhrantastridashastada
Asrijanste mahasattva jrimbhikam vritranashinim
9.48
विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादपावृतात्
स्वान्यङ्गान्यभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तो बलसूदनः
ततः प्रभृति लोकेषु जृम्भिका प्राणिसंश्रिता
Vijrimbhamanasya tato vritrasyasyadapavritat
Svanyanganyabhisankshipya nishkranto balasudanah
Tatah prabhriti lokeshu jrimbhika pranisanshrita
9.49
जहृषुश्च सुराः सर्वे दृष्ट्वा शक्रं विनिःसृतम्
ततः प्रववृते युद्धं वृत्रवासवयोः पुनः
संरब्धयोस्तदा घोरं सुचिरं भरतर्षभ
Jahrishushcha surah sarve drishtva shakram vinihsritam
Tatah pravavrite yuddham vritravasavayoh punah
Sanrabdhayostada ghoram suchiram bharatarshabha
9.50
यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो बलसमन्वितः
त्वष्टुस्तपोबलाद्विद्वांस्तदा शक्रो न्यवर्तत
Yada vyavardhata rane vritro balasamanvitah
Tvashtustapobaladvidvanstada shakro nyavartata
9.51
निवृत्ते तु तदा देवा विषादमगमन्परम्
समेत्य शक्रेण च ते त्वष्टुस्तेजोविमोहिताः
अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत
Nivritte tu tada deva vishadamagamanparam
Sametya shakrena cha te tvashtustejovimohitah
Amantrayanta te sarve munibhih saha bharata
9.52
किं कार्यमिति ते राजन्विचिन्त्य भयमोहिताः
जग्मुः सर्वे महात्मानं मनोभिर्विष्णुमव्ययम्
उपविष्टा मन्दराग्रे सर्वे वृत्रवधेप्सवः
Kim karyamiti te rajanvichintya bhayamohitah
Jagmuh sarve mahatmanam manobhirvishnumavyayam
Upavishta mandaragre sarve vritravadhepsavah