UtshovChapter 54
54.1
दुर्योधन उवाच
न भेतव्यं महाराज न शोच्या भवता वयम्
समर्थाः स्म परान्राजन्विजेतुं समरे विभो
Duryodhana uvacha
Na bhetavyam maharaja na shochya bhavata vayam
Samarthah sma paranrajanvijetum samare vibho
54.2
वनं प्रव्राजितान्पार्थान्यदायान्मधुसूदनः
महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना
Vanam pravrajitanparthanyadayanmadhusudanah
Mahata balachakrena pararashtravamardina
54.3
केकया धृष्टकेतुश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
राजानश्चान्वयुः पार्थान्बहवोऽन्येऽनुयायिनः
Kekaya dhrishtaketushcha dhrishtadyumnashcha parshatah
Rajanashchanvayuh parthanbahavonyenuyayinah
54.4
इन्द्रप्रस्थस्य चादूरात्समाजग्मुर्महारथाः
व्यगर्हयंश्च संगम्य भवन्तं कुरुभिः सह
Indraprasthasya chaduratsamajagmurmaharathah
Vyagarhayanshcha sangamya bhavantam kurubhih saha
54.5
ते युधिष्ठिरमासीनमजिनैः प्रतिवासितम्
कृष्णप्रधानाः संहत्य पर्युपासन्त भारत
Te yudhishthiramasinamajinaih prativasitam
Krishnapradhanah sanhatya paryupasanta bharata
54.6
प्रत्यादानं च राज्यस्य कार्यमूचुर्नराधिपाः
भवतः सानुबन्धस्य समुच्छेदं चिकीर्षवः
Pratyadanam cha rajyasya karyamuchurnaradhipah
Bhavatah sanubandhasya samuchchhedam chikirshavah
54.7
श्रुत्वा चैतन्मयोक्तास्तु भीष्मद्रोणकृपास्तदा
ज्ञातिक्षयभयाद्राजन्भीतेन भरतर्षभ
Shrutva chaitanmayoktastu bhishmadronakripastada
Gyatikshayabhayadrajanbhitena bharatarshabha
54.8
न ते स्थास्यन्ति समये पाण्डवा इति मे मतिः
समुच्छेदं हि नः कृत्स्नं वासुदेवश्चिकीर्षति
Na te sthasyanti samaye pandava iti me matih
Samuchchhedam hi nah kritsnam vasudevashchikirshati
54.9
ऋते च विदुरं सर्वे यूयं वध्या महात्मनः
धृतराष्ट्रश्च धर्मज्ञो न वध्यः कुरुसत्तमः
Rite cha viduram sarve yuyam vadhya mahatmanah
Dhritarashtrashcha dharmagyo na vadhyah kurusattamah
54.10
समुच्छेदं च कृत्स्नं नः कृत्वा तात जनार्दनः
एकराज्यं कुरूणां स्म चिकीर्षति युधिष्ठिरे
Samuchchhedam cha kritsnam nah kritva tata janardanah
Ekarajyam kurunam sma chikirshati yudhishthire
54.11
तत्र किं प्राप्तकालं नः प्रणिपातः पलायनम्
प्राणान्वा संपरित्यज्य प्रतियुध्यामहे परान्
Tatra kim praptakalam nah pranipatah palayanam
Prananva samparityajya pratiyudhyamahe paran
54.12
प्रतियुद्धे तु नियतः स्यादस्माकं पराजयः
युधिष्ठिरस्य सर्वे हि पार्थिवा वशवर्तिनः
Pratiyuddhe tu niyatah syadasmakam parajayah
Yudhishthirasya sarve hi parthiva vashavartinah
54.13
विरक्तराष्ट्राश्च वयं मित्राणि कुपितानि नः
धिक्कृताः पार्थिवैः सर्वैः स्वजनेन च सर्वशः
Viraktarashtrashcha vayam mitrani kupitani nah
Dhikkritah parthivaih sarvaih svajanena cha sarvashah
54.14
प्रणिपाते तु दोषोऽस्ति बन्धूनां शाश्वतीः समाः
पितरं त्वेव शोचामि प्रज्ञानेत्रं जनेश्वरम्
मत्कृते दुःखमापन्नं क्लेशं प्राप्तमनन्तकम्
Pranipate tu doshosti bandhunam shashvatih samah
Pitaram tveva shochami pragyanetram janeshvaram
Matkrite duhkhamapannam klesham praptamanantakam
54.15
कृतं हि तव पुत्रैश्च परेषामवरोधनम्
मत्प्रियार्थं पुरैवैतद्विदितं ते नरोत्तम
Kritam hi tava putraishcha pareshamavarodhanam
Matpriyartham puraivaitadviditam te narottama
54.16
ते राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सामात्यस्य महारथाः
वैरं प्रतिकरिष्यन्ति कुलोच्छेदेन पाण्डवाः
Te ragyo dhritarashtrasya samatyasya maharathah
Vairam pratikarishyanti kulochchhedena pandavah
54.17
ततो द्रोणोऽब्रवीद्भीष्मः कृपो द्रौणिश्च भारत
मत्वा मां महतीं चिन्तामास्थितं व्यथितेन्द्रियम्
Tato dronobravidbhishmah kripo draunishcha bharata
Matva mam mahatim chintamasthitam vyathitendriyam
54.18
अभिद्रुग्धाः परे चेन्नो न भेतव्यं परंतप
असमर्थाः परे जेतुमस्मान्युधि जनेश्वर
Abhidrugdhah pare chenno na bhetavyam parantapa
Asamarthah pare jetumasmanyudhi janeshvara
54.19
एकैकशः समर्थाः स्मो विजेतुं सर्वपार्थिवान्
आगच्छन्तु विनेष्यामो दर्पमेषां शितैः शरैः
Ekaikashah samarthah smo vijetum sarvaparthivan
Agachchhantu vineshyamo darpamesham shitaih sharaih
54.20
पुरैकेन हि भीष्मेण विजिताः सर्वपार्थिवाः
मृते पितर्यभिक्रुद्धो रथेनैकेन भारत
Puraikena hi bhishmena vijitah sarvaparthivah
Mrite pitaryabhikruddho rathenaikena bharata
54.21
जघान सुबहूंस्तेषां संरब्धः कुरुसत्तमः
ततस्ते शरणं जग्मुर्देवव्रतमिमं भयात्
Jaghana subahunstesham sanrabdhah kurusattamah
Tataste sharanam jagmurdevavratamimam bhayat
54.22
स भीष्मः सुसमर्थोऽयमस्माभिः सहितो रणे
परान्विजेतुं तस्मात्ते व्येतु भीर्भरतर्षभ
इत्येषां निश्चयो ह्यासीत्तत्कालममितौजसाम्
Sa bhishmah susamarthoyamasmabhih sahito rane
Paranvijetum tasmatte vyetu bhirbharatarshabha
Ityesham nishchayo hyasittatkalamamitaujasam
54.23
पुरा परेषां पृथिवी कृत्स्नासीद्वशवर्तिनी
अस्मान्पुनरमी नाद्य समर्था जेतुमाहवे
छिन्नपक्षाः परे ह्यद्य वीर्यहीनाश्च पाण्डवाः
Pura paresham prithivi kritsnasidvashavartini
Asmanpunarami nadya samartha jetumahave
Chhinnapakshah pare hyadya viryahinashcha pandavah
54.24
अस्मत्संस्था च पृथिवी वर्तते भरतर्षभ
एकार्थाः सुखदुःखेषु मयानीताश्च पार्थिवाः
Asmatsanstha cha prithivi vartate bharatarshabha
Ekarthah sukhaduhkheshu mayanitashcha parthivah
54.25
अप्यग्निं प्रविशेयुस्ते समुद्रं वा परंतप
मदर्थे पार्थिवाः सर्वे तद्विद्धि कुरुसत्तम
Apyagnim pravisheyuste samudram va parantapa
Madarthe parthivah sarve tadviddhi kurusattama
54.26
उन्मत्तमिव चापि त्वां प्रहसन्तीह दुःखितम्
विलपन्तं बहुविधं भीतं परविकत्थने
Unmattamiva chapi tvam prahasantiha duhkhitam
Vilapantam bahuvidham bhitam paravikatthane
54.27
एषां ह्येकैकशो राज्ञां समर्थः पाण्डवान्प्रति
आत्मानं मन्यते सर्वो व्येतु ते भयमागतम्
Esham hyekaikasho ragyam samarthah pandavanprati
Atmanam manyate sarvo vyetu te bhayamagatam
54.28
सर्वां समग्रां सेनां मे वासवोऽपि न शक्नुयात्
हन्तुमक्षय्यरूपेयं ब्रह्मणापि स्वयम्भुवा
Sarvam samagram senam me vasavopi na shaknuyat
Hantumakshayyarupeyam brahmanapi svayambhuva
54.29
युधिष्ठिरः पुरं हित्वा पञ्च ग्रामान्स याचति
भीतो हि मामकात्सैन्यात्प्रभावाच्चैव मे प्रभो
Yudhishthirah puram hitva pancha gramansa yachati
Bhito hi mamakatsainyatprabhavachchaiva me prabho
54.30
समर्थं मन्यसे यच्च कुन्तीपुत्रं वृकोदरम्
तन्मिथ्या न हि मे कृत्स्नं प्रभावं वेत्थ भारत
Samartham manyase yachcha kuntiputram vrikodaram
Tanmithya na hi me kritsnam prabhavam vettha bharata
54.31
मत्समो हि गदायुद्धे पृथिव्यां नास्ति कश्चन
नासीत्कश्चिदतिक्रान्तो भविता न च कश्चन
Matsamo hi gadayuddhe prithivyam nasti kashchana
Nasitkashchidatikranto bhavita na cha kashchana
54.32
युक्तो दुःखोचितश्चाहं विद्यापारगतस्तथा
तस्मान्न भीमान्नान्येभ्यो भयं मे विद्यते क्वचित्
Yukto duhkhochitashchaham vidyaparagatastatha
Tasmanna bhimannanyebhyo bhayam me vidyate kvachit
54.33
दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः
संकर्षणस्य भद्रं ते यत्तदैनमुपावसम्
Duryodhanasamo nasti gadayamiti nishchayah
Sankarshanasya bhadram te yattadainamupavasam
54.34
युद्धे संकर्षणसमो बलेनाभ्यधिको भुवि
गदाप्रहारं भीमो मे न जातु विषहेद्युधि
Yuddhe sankarshanasamo balenabhyadhiko bhuvi
Gadapraharam bhimo me na jatu vishahedyudhi
54.35
एकं प्रहारं यं दद्यां भीमाय रुषितो नृप
स एवैनं नयेद्घोरं क्षिप्रं वैवस्वतक्षयम्
Ekam praharam yam dadyam bhimaya rushito nripa
Sa evainam nayedghoram kshipram vaivasvatakshayam
54.36
इच्छेयं च गदाहस्तं राजन्द्रष्टुं वृकोदरम्
सुचिरं प्रार्थितो ह्येष मम नित्यं मनोरथः
Ichchheyam cha gadahastam rajandrashtum vrikodaram
Suchiram prarthito hyesha mama nityam manorathah
54.37
गदया निहतो ह्याजौ मम पार्थो वृकोदरः
विशीर्णगात्रः पृथिवीं परासुः प्रपतिष्यति
Gadaya nihato hyajau mama partho vrikodarah
Vishirnagatrah prithivim parasuh prapatishyati
54.38
गदाप्रहाराभिहतो हिमवानपि पर्वतः
सकृन्मया विशीर्येत गिरिः शतसहस्रधा
Gadapraharabhihato himavanapi parvatah
Sakrinmaya vishiryeta girih shatasahasradha
54.39
स चाप्येतद्विजानाति वासुदेवार्जुनौ तथा
दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः
Sa chapyetadvijanati vasudevarjunau tatha
Duryodhanasamo nasti gadayamiti nishchayah
54.40
तत्ते वृकोदरमयं भयं व्येतु महाहवे
व्यपनेष्याम्यहं ह्येनं मा राजन्विमना भव
Tatte vrikodaramayam bhayam vyetu mahahave
Vyapaneshyamyaham hyenam ma rajanvimana bhava
54.41
तस्मिन्मया हते क्षिप्रमर्जुनं बहवो रथाः
तुल्यरूपा विशिष्टाश्च क्षेप्स्यन्ति भरतर्षभ
Tasminmaya hate kshipramarjunam bahavo rathah
Tulyarupa vishishtashcha kshepsyanti bharatarshabha
54.42
भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिः कर्णो भूरिश्रवास्तथा
प्राग्ज्योतिषाधिपः शल्यः सिन्धुराजो जयद्रथः
Bhishmo dronah kripo draunih karno bhurishravastatha
Pragjyotishadhipah shalyah sindhurajo jayadrathah
54.43
एकैक एषां शक्तस्तु हन्तुं भारत पाण्डवान्
समस्तास्तु क्षणेनैतान्नेष्यन्ति यमसादनम्
Ekaika esham shaktastu hantum bharata pandavan
Samastastu kshanenaitanneshyanti yamasadanam
54.44
समग्रा पार्थिवी सेना पार्थमेकं धनंजयम्
कस्मादशक्ता निर्जेतुमिति हेतुर्न विद्यते
Samagra parthivi sena parthamekam dhananjayam
Kasmadashakta nirjetumiti heturna vidyate
54.45
शरव्रातैस्तु भीष्मेण शतशोऽथ सहस्रशः
द्रोणद्रौणिकृपैश्चैव गन्ता पार्थो यमक्षयम्
Sharavrataistu bhishmena shatashotha sahasrashah
Dronadraunikripaishchaiva ganta partho yamakshayam
54.46
पितामहो हि गाङ्गेयः शंतनोरधि भारत
ब्रह्मर्षिसदृशो जज्ञे देवैरपि दुरुत्सहः
पित्रा ह्युक्तः प्रसन्नेन नाकामस्त्वं मरिष्यसि
Pitamaho hi gangeyah shantanoradhi bharata
Brahmarshisadrisho jagye devairapi durutsahah
Pitra hyuktah prasannena nakamastvam marishyasi
54.47
ब्रह्मर्षेश्च भरद्वाजाद्द्रोण्यां द्रोणो व्यजायत
द्रोणाज्जज्ञे महाराज द्रौणिश्च परमास्त्रवित्
Brahmarsheshcha bharadvajaddronyam drono vyajayata
Dronajjagye maharaja draunishcha paramastravit
54.48
कृपश्चाचार्यमुख्योऽयं महर्षेर्गौतमादपि
शरस्तम्बोद्भवः श्रीमानवध्य इति मे मतिः
Kripashchacharyamukhyoyam maharshergautamadapi
Sharastambodbhavah shrimanavadhya iti me matih
54.49
अयोनिजं त्रयं ह्येतत्पिता माता च मातुलः
अश्वत्थाम्नो महाराज स च शूरः स्थितो मम
Ayonijam trayam hyetatpita mata cha matulah
Ashvatthamno maharaja sa cha shurah sthito mama
54.50
सर्व एते महाराज देवकल्पा महारथाः
शक्रस्यापि व्यथां कुर्युः संयुगे भरतर्षभ
Sarva ete maharaja devakalpa maharathah
Shakrasyapi vyatham kuryuh sanyuge bharatarshabha
54.51
भीष्मद्रोणकृपाणां च तुल्यः कर्णो मतो मम
अनुज्ञातश्च रामेण मत्समोऽसीति भारत
Bhishmadronakripanam cha tulyah karno mato mama
Anugyatashcha ramena matsamositi bharata
54.52
कुण्डले रुचिरे चास्तां कर्णस्य सहजे शुभे
ते शच्यर्थे महेन्द्रेण याचितः स परंतपः
अमोघया महाराज शक्त्या परमभीमया
Kundale ruchire chastam karnasya sahaje shubhe
Te shachyarthe mahendrena yachitah sa parantapah
Amoghaya maharaja shaktya paramabhimaya
54.53
तस्य शक्त्योपगूढस्य कस्माज्जीवेद्धनंजयः
विजयो मे ध्रुवं राजन्फलं पाणाविवाहितम्
अभिव्यक्तः परेषां च कृत्स्नो भुवि पराजयः
Tasya shaktyopagudhasya kasmajjiveddhananjayah
Vijayo me dhruvam rajanphalam panavivahitam
Abhivyaktah paresham cha kritsno bhuvi parajayah
54.54
अह्ना ह्येकेन भीष्मोऽयमयुतं हन्ति भारत
तत्समाश्च महेष्वासा द्रोणद्रौणिकृपा अपि
Ahna hyekena bhishmoyamayutam hanti bharata
Tatsamashcha maheshvasa dronadraunikripa api
54.55
संशप्तानि च वृन्दानि क्षत्रियाणां परंतप
अर्जुनं वयमस्मान्वा धनंजय इति स्म ह
Sanshaptani cha vrindani kshatriyanam parantapa
Arjunam vayamasmanva dhananjaya iti sma ha
54.56
तांश्चालमिति मन्यन्ते सव्यसाचिवधे विभो
पार्थिवाः स भवान्राजन्नकस्माद्व्यथते कथम्
Tanshchalamiti manyante savyasachivadhe vibho
Parthivah sa bhavanrajannakasmadvyathate katham
54.57
भीमसेने च निहते कोऽन्यो युध्येत भारत
परेषां तन्ममाचक्ष्व यदि वेत्थ परंतप
Bhimasene cha nihate konyo yudhyeta bharata
Paresham tanmamachakshva yadi vettha parantapa
54.58
पञ्च ते भ्रातरः सर्वे धृष्टद्युम्नोऽथ सात्यकिः
परेषां सप्त ये राजन्योधाः परमकं बलम्
Pancha te bhratarah sarve dhrishtadyumnotha satyakih
Paresham sapta ye rajanyodhah paramakam balam
54.59
अस्माकं तु विशिष्टा ये भीष्मद्रोणकृपादयः
द्रौणिर्वैकर्तनः कर्णः सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः
Asmakam tu vishishta ye bhishmadronakripadayah
Draunirvaikartanah karnah somadattotha bahlikah
54.60
प्राग्ज्योतिषाधिपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः
दुःशासनो दुर्मुखश्च दुःसहश्च विशां पते
Pragjyotishadhipah shalya avantyotha jayadrathah
Duhshasano durmukhashcha duhsahashcha visham pate
54.61
श्रुतायुश्चित्रसेनश्च पुरुमित्रो विविंशतिः
शलो भूरिश्रवाश्चोभौ विकर्णश्च तवात्मजः
Shrutayushchitrasenashcha purumitro vivinshatih
Shalo bhurishravashchobhau vikarnashcha tavatmajah
54.62
अक्षौहिण्यो हि मे राजन्दशैका च समाहृताः
न्यूनाः परेषां सप्तैव कस्मान्मे स्यात्पराजयः
Akshauhinyo hi me rajandashaika cha samahritah
Nyunah paresham saptaiva kasmanme syatparajayah
54.63
बलं त्रिगुणतो हीनं योध्यं प्राह बृहस्पतिः
परेभ्यस्त्रिगुणा चेयं मम राजन्ननीकिनी
Balam trigunato hinam yodhyam praha brihaspatih
Parebhyastriguna cheyam mama rajannanikini
54.64
गुणहीनं परेषां च बहु पश्यामि भारत
गुणोदयं बहुगुणमात्मनश्च विशां पते
Gunahinam paresham cha bahu pashyami bharata
Gunodayam bahugunamatmanashcha visham pate
54.65
एतत्सर्वं समाज्ञाय बलाग्र्यं मम भारत
न्यूनतां पाण्डवानां च न मोहं गन्तुमर्हसि
Etatsarvam samagyaya balagryam mama bharata
Nyunatam pandavanam cha na moham gantumarhasi
54.66
वैशंपायन उवाच
इत्युक्त्वा संजयं भूयः पर्यपृच्छत भारत
विधित्सुः प्राप्तकालानि ज्ञात्वा परपुरंजयः
Vaishampayana uvacha
Ityuktva sanjayam bhuyah paryaprichchhata bharata
Vidhitsuh praptakalani gyatva parapuranjayah