UtshovChapter 29
29.1
वासुदेव उवाच
अविनाशं संजय पाण्डवाना;मिच्छाम्यहं भूतिमेषां प्रियं च
तथा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सूत; सदाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम्
Vasudeva uvacha
Avinasham sanjaya pandavana;michchhamyaham bhutimesham priyam cha
Tatha ragyo dhritarashtrasya suta; sadashanse bahuputrasya vriddhim
29.2
कामो हि मे संजय नित्यमेव; नान्यद्ब्रूयां तान्प्रति शाम्यतेति
राज्ञश्च हि प्रियमेतच्छृणोमि; मन्ये चैतत्पाण्डवानां समर्थम्
Kamo hi me sanjaya nityameva; nanyadbruyam tanprati shamyateti
Ragyashcha hi priyametachchhrinomi; manye chaitatpandavanam samartham
29.3
सुदुष्करश्चात्र शमो हि नूनं; प्रदर्शितः संजय पाण्डवेन
यस्मिन्गृद्धो धृतराष्ट्रः सपुत्रः; कस्मादेषां कलहो नात्र मूर्च्छेत्
Sudushkarashchatra shamo hi nunam; pradarshitah sanjaya pandavena
Yasmingriddho dhritarashtrah saputrah; kasmadesham kalaho natra murchchhet
29.4
तत्त्वं धर्मं विचरन्संजयेह; मत्तश्च जानासि युधिष्ठिराच्च
अथो कस्मात्संजय पाण्डवस्य; उत्साहिनः पूरयतः स्वकर्म
यथाख्यातमावसतः कुटुम्बं; पुराकल्पात्साधु विलोपमात्थ
Tattvam dharmam vicharansanjayeha; mattashcha janasi yudhishthirachcha
Atho kasmatsanjaya pandavasya; utsahinah purayatah svakarma
Yathakhyatamavasatah kutumbam; purakalpatsadhu vilopamattha
29.5
अस्मिन्विधौ वर्तमाने यथाव;दुच्चावचा मतयो ब्राह्मणानाम्
कर्मणाहुः सिद्धिमेके परत्र; हित्वा कर्म विद्यया सिद्धिमेके
नाभुञ्जानो भक्ष्यभोज्यस्य तृप्ये;द्विद्वानपीह विदितं ब्राह्मणानाम्
Asminvidhau vartamane yathava;duchchavacha matayo brahmananam
Karmanahuh siddhimeke paratra; hitva karma vidyaya siddhimeke
Nabhunjano bhakshyabhojyasya tripye;dvidvanapiha viditam brahmananam
29.6
या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म; तासां फलं विद्यते नेतरासाम्
तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म; पीत्वोदकं शाम्यति तृष्णयार्तः
Ya vai vidyah sadhayantiha karma; tasam phalam vidyate netarasam
Tatreha vai drishtaphalam tu karma; pitvodakam shamyati trishnayartah
29.7
सोऽयं विधिर्विहितः कर्मणैव; तद्वर्तते संजय तत्र कर्म
तत्र योऽन्यत्कर्मणः साधु मन्ये;न्मोघं तस्य लपितं दुर्बलस्य
Soyam vidhirvihitah karmanaiva; tadvartate sanjaya tatra karma
Tatra yonyatkarmanah sadhu manye;nmogham tasya lapitam durbalasya
29.8
कर्मणामी भान्ति देवाः परत्र; कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा
अहोरात्रे विदधत्कर्मणैव; अतन्द्रितो नित्यमुदेति सूर्यः
Karmanami bhanti devah paratra; karmanaiveha plavate matarishva
Ahoratre vidadhatkarmanaiva; atandrito nityamudeti suryah
29.9
मासार्धमासानथ नक्षत्रयोगा;नतन्द्रितश्चन्द्रमा अभ्युपैति
अतन्द्रितो दहते जातवेदाः; समिध्यमानः कर्म कुर्वन्प्रजाभ्यः
Masardhamasanatha nakshatrayoga;natandritashchandrama abhyupaiti
Atandrito dahate jatavedah; samidhyamanah karma kurvanprajabhyah
29.10
अतन्द्रिता भारमिमं महान्तं; बिभर्ति देवी पृथिवी बलेन
अतन्द्रिताः शीघ्रमपो वहन्ति; संतर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः
Atandrita bharamimam mahantam; bibharti devi prithivi balena
Atandritah shighramapo vahanti; santarpayantyah sarvabhutani nadyah
29.11
अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः; संनादयन्नन्तरिक्षं दिवं च
अतन्द्रितो ब्रह्मचर्यं चचार; श्रेष्ठत्वमिच्छन्बलभिद्देवतानाम्
Atandrito varshati bhuritejah; sannadayannantariksham divam cha
Atandrito brahmacharyam chachara; shreshthatvamichchhanbalabhiddevatanam
29.12
हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि; तेन शक्रः कर्मणा श्रैष्ठ्यमाप
सत्यं धर्मं पालयन्नप्रमत्तो; दमं तितिक्षां समतां प्रियं च
एतानि सर्वाण्युपसेवमानो; देवराज्यं मघवान्प्राप मुख्यम्
Hitva sukham manasashcha priyani; tena shakrah karmana shraishthyamapa
Satyam dharmam palayannapramatto; damam titiksham samatam priyam cha
Etani sarvanyupasevamano; devarajyam maghavanprapa mukhyam
29.13
बृहस्पतिर्ब्रह्मचर्यं चचार; समाहितः संशितात्मा यथावत्
हित्वा सुखं प्रतिरुध्येन्द्रियाणि; तेन देवानामगमद्गौरवं सः
Brihaspatirbrahmacharyam chachara; samahitah sanshitatma yathavat
Hitva sukham pratirudhyendriyani; tena devanamagamadgauravam sah
29.14
नक्षत्राणि कर्मणामुत्र भान्ति; रुद्रादित्या वसवोऽथापि विश्वे
यमो राजा वैश्रवणः कुबेरो; गन्धर्वयक्षाप्सरसश्च शुभ्राः
ब्रह्मचर्यं वेदविद्याः क्रियाश्च; निषेवमाणा मुनयोऽमुत्र भान्ति
Nakshatrani karmanamutra bhanti; rudraditya vasavothapi vishve
Yamo raja vaishravanah kubero; gandharvayakshapsarasashcha shubhrah
Brahmacharyam vedavidyah kriyashcha; nishevamana munayomutra bhanti
29.15
जानन्निमं सर्वलोकस्य धर्मं; ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां च
स कस्मात्त्वं जानतां ज्ञानवान्स;न्व्यायच्छसे संजय कौरवार्थे
Janannimam sarvalokasya dharmam; brahmananam kshatriyanam visham cha
Sa kasmattvam janatam gyanavansa;nvyayachchhase sanjaya kauravarthe
29.16
आम्नायेषु नित्यसंयोगमस्य; तथाश्वमेधे राजसूये च विद्धि
संयुज्यते धनुषा वर्मणा च; हस्तत्राणै रथशस्त्रैश्च भूयः
Amnayeshu nityasanyogamasya; tathashvamedhe rajasuye cha viddhi
Sanyujyate dhanusha varmana cha; hastatranai rathashastraishcha bhuyah
29.17
ते चेदिमे कौरवाणामुपाय;मधिगच्छेयुरवधेनैव पार्थाः
धर्मत्राणं पुण्यमेषां कृतं स्या;दार्ये वृत्ते भीमसेनं निगृह्य
Te chedime kauravanamupaya;madhigachchheyuravadhenaiva parthah
Dharmatranam punyamesham kritam sya;darye vritte bhimasenam nigrihya
29.18
ते चेत्पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना; आपद्येरन्दिष्टवशेन मृत्युम्
यथाशक्त्या पूरयन्तः स्वकर्म; तदप्येषां निधनं स्यात्प्रशस्तम्
Te chetpitrye karmani vartamana; apadyerandishtavashena mrityum
Yathashaktya purayantah svakarma; tadapyesham nidhanam syatprashastam
29.19
उताहो त्वं मन्यसे सर्वमेव; राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम्
अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं; तथैव ते वाचमिमां शृणोमि
Utaho tvam manyase sarvameva; ragyam yuddhe vartate dharmatantram
Ayuddhe va vartate dharmatantram; tathaiva te vachamimam shrinomi
29.20
चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं विभाग;मवेक्ष्य त्वं संजय स्वं च कर्म
निशम्याथो पाण्डवानां स्वकर्म; प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते
Chaturvarnyasya prathamam vibhaga;mavekshya tvam sanjaya svam cha karma
Nishamyatho pandavanam svakarma; prashansa va ninda va ya matiste
29.21
अधीयीत ब्राह्मणोऽथो यजेत; दद्यादियात्तीर्थमुख्यानि चैव
अध्यापयेद्याजयेच्चापि याज्या;न्प्रतिग्रहान्वा विदितान्प्रतीच्छेत्
Adhiyita brahmanotho yajeta; dadyadiyattirthamukhyani chaiva
Adhyapayedyajayechchapi yajya;npratigrahanva viditanpratichchhet
29.22
तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां; कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तोऽथ दत्त्वा
यज्ञैरिष्ट्वा सर्ववेदानधीत्य; दारान्कृत्वा पुण्यकृदावसेद्गृहान्
Tatha rajanyo rakshanam vai prajanam; kritva dharmenapramattotha dattva
Yagyairishtva sarvavedanadhitya; darankritva punyakridavasedgrihan
29.23
वैश्योऽधीत्य कृषिगोरक्षपण्यै;र्वित्तं चिन्वन्पालयन्नप्रमत्तः
प्रियं कुर्वन्ब्राह्मणक्षत्रियाणां; धर्मशीलः पुण्यकृदावसेद्गृहान्
Vaishyodhitya krishigorakshapanyai;rvittam chinvanpalayannapramattah
Priyam kurvanbrahmanakshatriyanam; dharmashilah punyakridavasedgrihan
29.24
परिचर्या वन्दनं ब्राह्मणानां; नाधीयीत प्रतिषिद्धोऽस्य यज्ञः
नित्योत्थितो भूतयेऽतन्द्रितः स्या;देष स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः
Paricharya vandanam brahmananam; nadhiyita pratishiddhosya yagyah
Nityotthito bhutayetandritah sya;desha smritah shudradharmah puranah
29.25
एतान्राजा पालयन्नप्रमत्तो; नियोजयन्सर्ववर्णान्स्वधर्मे
अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु; नाधार्मिकाननुरुध्येत कामान्
Etanraja palayannapramatto; niyojayansarvavarnansvadharme
Akamatma samavrittih prajasu; nadharmikananurudhyeta kaman
29.26
श्रेयांस्तस्माद्यदि विद्येत कश्चि;दभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः
स तं दुष्टमनुशिष्यात्प्रजान;न्न चेद्गृध्येदिति तस्मिन्न साधु
Shreyanstasmadyadi vidyeta kashchi;dabhigyatah sarvadharmopapannah
Sa tam dushtamanushishyatprajana;nna chedgridhyediti tasminna sadhu
29.27
यदा गृध्येत्परभूमिं नृशंसो; विधिप्रकोपाद्बलमाददानः
ततो राज्ञां भविता युद्धमेत;त्तत्र जातं वर्म शस्त्रं धनुश्च
इन्द्रेणेदं दस्युवधाय कर्म; उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च
Yada gridhyetparabhumim nrishanso; vidhiprakopadbalamadadanah
Tato ragyam bhavita yuddhameta;ttatra jatam varma shastram dhanushcha
Indrenedam dasyuvadhaya karma; utpaditam varma shastram dhanushcha
29.28
स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यदृष्टः; प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः
उभौ गर्ह्यौ भवतः संजयैतौ; किं वै पृथक्त्वं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे
योऽयं लोभान्मन्यते धर्ममेतं; यमिच्छते मन्युवशानुगामी
Steno haredyatra dhanam hyadrishtah; prasahya va yatra hareta drishtah
Ubhau garhyau bhavatah sanjayaitau; kim vai prithaktvam dhritarashtrasya putre
Yoyam lobhanmanyate dharmametam; yamichchhate manyuvashanugami
29.29
भागः पुनः पाण्डवानां निविष्ट;स्तं नोऽकस्मादाददीरन्परे वै
अस्मिन्पदे युध्यतां नो वधोऽपि; श्लाघ्यः पित्र्यः परराज्याद्विशिष्टः
एतान्धर्मान्कौरवाणां पुराणा;नाचक्षीथाः संजय राज्यमध्ये
Bhagah punah pandavanam nivishta;stam nokasmadadadiranpare vai
Asminpade yudhyatam no vadhopi; shlaghyah pitryah pararajyadvishishtah
Etandharmankauravanam purana;nachakshithah sanjaya rajyamadhye
29.30
ये ते मन्दा मृत्युवशाभिपन्नाः; समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः
इदं पुनः कर्म पापीय एव; सभामध्ये पश्य वृत्तं कुरूणाम्
Ye te manda mrityuvashabhipannah; samanita dhartarashtrena mudhah
Idam punah karma papiya eva; sabhamadhye pashya vrittam kurunam
29.31
प्रियां भार्यां द्रौपदीं पाण्डवानां; यशस्विनीं शीलवृत्तोपपन्नाम्
यदुपेक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्याः; कामानुगेनोपरुद्धां रुदन्तीम्
Priyam bharyam draupadim pandavanam; yashasvinim shilavrittopapannam
Yadupekshanta kuravo bhishmamukhyah; kamanugenoparuddham rudantim
29.32
तं चेत्तदा ते सकुमारवृद्धा; अवारयिष्यन्कुरवः समेताः
मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्य;त्पुत्राणां च कृतमस्याभविष्यत्
Tam chettada te sakumaravriddha; avarayishyankuravah sametah
Mama priyam dhritarashtrokarishya;tputranam cha kritamasyabhavishyat
29.33
दुःशासनः प्रातिलोम्यान्निनाय; सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम्
सा तत्र नीता करुणान्यवोच;न्नान्यं क्षत्तुर्नाथमदृष्ट कंचित्
Duhshasanah pratilomyanninaya; sabhamadhye shvashuranam cha krishnam
Sa tatra nita karunanyavocha;nnanyam kshatturnathamadrishta kanchit
29.34
कार्पण्यादेव सहितास्तत्र राज्ञो; नाशक्नुवन्प्रतिवक्तुं सभायाम्
एकः क्षत्ता धर्म्यमर्थं ब्रुवाणो; धर्मं बुद्ध्वा प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम्
Karpanyadeva sahitastatra ragyo; nashaknuvanprativaktum sabhayam
Ekah kshatta dharmyamartham bruvano; dharmam buddhva pratyuvachalpabuddhim
29.35
अनुक्त्वा त्वं धर्ममेवं सभाया;मथेच्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम्
कृष्णा त्वेतत्कर्म चकार शुद्धं; सुदुष्करं तद्धि सभां समेत्य
येन कृच्छ्रात्पाण्डवानुज्जहार; तथात्मानं नौरिव सागरौघात्
Anuktva tvam dharmamevam sabhaya;mathechchhase pandavasyopadeshtum
Krishna tvetatkarma chakara shuddham; sudushkaram taddhi sabham sametya
Yena krichchhratpandavanujjahara; tathatmanam nauriva sagaraughat
29.36
यत्राब्रवीत्सूतपुत्रः सभायां; कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपे
न ते गतिर्विद्यते याज्ञसेनि; प्रपद्येदानीं धार्तराष्ट्रस्य वेश्म
पराजितास्ते पतयो न सन्ति; पतिं चान्यं भामिनि त्वं वृणीष्व
Yatrabravitsutaputrah sabhayam; krishnam sthitam shvashuranam samipe
Na te gatirvidyate yagyaseni; prapadyedanim dhartarashtrasya veshma
Parajitaste patayo na santi; patim chanyam bhamini tvam vrinishva
29.37
यो बीभत्सोर्हृदये प्रौढ आसी;दस्थिप्रच्छिन्मर्मघाती सुघोरः
कर्णाच्छरो वाङ्मयस्तिग्मतेजाः; प्रतिष्ठितो हृदये फल्गुनस्य
Yo bibhatsorhridaye praudha asi;dasthiprachchhinmarmaghati sughorah
Karnachchharo vanmayastigmatejah; pratishthito hridaye phalgunasya
29.38
कृष्णाजिनानि परिधित्समाना;न्दुःशासनः कटुकान्यभ्यभाषत्
एते सर्वे षण्ढतिला विनष्टाः; क्षयं गता नरकं दीर्घकालम्
Krishnajinani paridhitsamana;nduhshasanah katukanyabhyabhashat
Ete sarve shandhatila vinashtah; kshayam gata narakam dirghakalam
29.39
गान्धारराजः शकुनिर्निकृत्या; यदब्रवीद्द्यूतकाले स पार्थान्
पराजितो नकुलः किं तवास्ति; कृष्णया त्वं दीव्य वै याज्ञसेन्या
Gandhararajah shakunirnikritya; yadabraviddyutakale sa parthan
Parajito nakulah kim tavasti; krishnaya tvam divya vai yagyasenya
29.40
जानासि त्वं संजय सर्वमेत;द्द्यूतेऽवाच्यं वाक्यमेवं यथोक्तम्
स्वयं त्वहं प्रार्थये तत्र गन्तुं; समाधातुं कार्यमेतद्विपन्नम्
Janasi tvam sanjaya sarvameta;ddyutevachyam vakyamevam yathoktam
Svayam tvaham prarthaye tatra gantum; samadhatum karyametadvipannam
29.41
अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं; शमं कुरूणामथ चेच्चरेयम्
पुण्यं च मे स्याच्चरितं महोदयं; मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात्
Ahapayitva yadi pandavartham; shamam kurunamatha chechchareyam
Punyam cha me syachcharitam mahodayam; muchyeranshcha kuravo mrityupashat
29.42
अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां; धर्मारामामर्थवतीमहिंस्राम्
अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः समक्षं; मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः
Api vacham bhashamanasya kavyam; dharmaramamarthavatimahinsram
Aveksherandhartarashtrah samaksham; mam cha praptam kuravah pujayeyuh
29.43
अतोऽन्यथा रथिना फल्गुनेन; भीमेन चैवाहवदंशितेन
परासिक्तान्धार्तराष्ट्रांस्तु विद्धि; प्रदह्यमानान्कर्मणा स्वेन मन्दान्
Atonyatha rathina phalgunena; bhimena chaivahavadanshitena
Parasiktandhartarashtranstu viddhi; pradahyamanankarmana svena mandan
29.44
पराजितान्पाण्डवेयांस्तु वाचो; रौद्ररूपा भाषते धार्तराष्ट्रः
गदाहस्तो भीमसेनोऽप्रमत्तो; दुर्योधनं स्मारयित्वा हि काले
Parajitanpandaveyanstu vacho; raudrarupa bhashate dhartarashtrah
Gadahasto bhimasenopramatto; duryodhanam smarayitva hi kale
29.45
सुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः; स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः
दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे; मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी
Suyodhano manyumayo mahadrumah; skandhah karnah shakunistasya shakhah
Duhshasanah pushpaphale samriddhe; mulam raja dhritarashtromanishi
29.46
युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः; स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः
माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे; मूलं त्वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च
Yudhishthiro dharmamayo mahadrumah; skandhorjuno bhimasenosya shakhah
Madriputrau pushpaphale samriddhe; mulam tvaham brahma cha brahmanashcha
29.47
वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो; व्याघ्रा वने संजय पाण्डवेयाः
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात्
Vanam raja dhritarashtrah saputro; vyaghra vane sanjaya pandaveyah
Ma vanam chhindhi savyaghram ma vyaghranninasho vanat
29.48
निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम्
तस्माद्व्याघ्रो वनं रक्षेद्वनं व्याघ्रं च पालयेत्
Nirvano vadhyate vyaghro nirvyaghram chhidyate vanam
Tasmadvyaghro vanam rakshedvanam vyaghram cha palayet
29.49
लताधर्मा धार्तराष्ट्राः शालाः संजय पाण्डवाः
न लता वर्धते जातु अनाश्रित्य महाद्रुमम्
Latadharma dhartarashtrah shalah sanjaya pandavah
Na lata vardhate jatu anashritya mahadrumam
29.50
स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिंदमाः
यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत्करोतु नराधिपः
Sthitah shushrushitum parthah sthita yoddhumarindamah
Yatkrityam dhritarashtrasya tatkarotu naradhipah
29.51
स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः
योधाः समृद्धास्तद्विद्वन्नाचक्षीथा यथातथम्
Sthitah shame mahatmanah pandava dharmacharinah
Yodhah samriddhastadvidvannachakshitha yathatatham