UtshovChapter 37
37.1
वैशंपायन उवाच
भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः
Vaishampayana uvacha
Bhimasenavachah shrutva kuntiputro yudhishthirah
Nihshvasya purushavyaghrah sampradadhyau parantapah
37.2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम्
भीमसेनमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्
Sa muhurtamiva dhyatva vinishchityetikrityatam
Bhimasenamidam vakyamapadantaramabravit
37.3
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत
इदमन्यत्समाधत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद
Evametanmahabaho yatha vadasi bharata
Idamanyatsamadhatsva vakyam me vakyakovida
37.4
महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात्
आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत
Mahapapani karmani yani kevalasahasat
Arabhyante bhimasena vyathante tani bharata
37.5
सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृते सुविचारिते
सिध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम्
Sumantrite suvikrante sukrite suvicharite
Sidhyantyartha mahabaho daivam chatra pradakshinam
37.6
त्वं तु केवलचापल्याद्बलदर्पोच्छ्रितः स्वयम्
आरब्धव्यमिदं कर्म मन्यसे शृणु तत्र मे
Tvam tu kevalachapalyadbaladarpochchhritah svayam
Arabdhavyamidam karma manyase shrinu tatra me
37.7
भूरिश्रवाः शलश्चैव जलसंधश्च वीर्यवान्
भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान्
Bhurishravah shalashchaiva jalasandhashcha viryavan
Bhishmo dronashcha karnashcha dronaputrashcha viryavan
37.8
धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः
सर्व एव कृतास्त्राश्च सततं चाततायिनः
Dhartarashtra duradharsha duryodhanapurogamah
Sarva eva kritastrashcha satatam chatatayinah
37.9
राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः
संश्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश्च सांप्रतम्
Rajanah parthivashchaiva yesmabhirupatapitah
Sanshritah kauravam paksham jatasnehashcha sampratam
37.10
दुर्योधनहिते युक्ता न तथास्मासु भारत
पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे
Duryodhanahite yukta na tathasmasu bharata
Purnakosha balopetah prayatishyanti rakshane
37.11
सर्वे कौरवसैन्यस्य सपुत्रामात्यसैनिकाः
संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः
Sarve kauravasainyasya saputramatyasainikah
Sanvibhakta hi matrabhirbhogairapi cha sarvashah
37.12
दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः
प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः
Duryodhanena te vira manitashcha visheshatah
Prananstyakshyanti sangrame iti me nishchita matih
37.13
समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च
द्रोणस्य च महाबाहो कृपस्य च महात्मनः
Sama yadyapi bhishmasya vrittirasmasu teshu cha
Dronasya cha mahabaho kripasya cha mahatmanah
37.14
अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः
तस्मात्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान्
Avashyam rajapindastairnirveshya iti me matih
Tasmattyakshyanti sangrame prananapi sudustyajan
37.15
सर्वे दिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः
अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः
Sarve divyastravidvansah sarve dharmaparayanah
Ajeyashcheti me buddhirapi devaih savasavaih
37.16
अमर्षी नित्यसंहृष्टस्तत्र कर्णो महारथः
सर्वास्त्रविदनाधृष्य अभेद्यकवचावृतः
Amarshi nityasanhrishtastatra karno maharathah
Sarvastravidanadhrishya abhedyakavachavritah
37.17
अनिर्जित्य रणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान्
अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया
Anirjitya rane sarvanetanpurushasattaman
Ashakyo hyasahayena hantum duryodhanastvaya
37.18
न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर
अति सर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम्
Na nidramadhigachchhami chintayano vrikodara
Ati sarvandhanurgrahansutaputrasya laghavam
37.19
एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः
बभूव विमनास्त्रस्तो न चैवोवाच किंचन
Etadvachanamagyaya bhimasenotyamarshanah
Babhuva vimanastrasto na chaivovacha kinchana
37.20
तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः
आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः
Tayoh sanvadatorevam tada pandavayordvayoh
Ajagama mahayogi vyasah satyavatisutah
37.21
सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः
युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः
Sobhigamya yathanyayam pandavaih pratipujitah
Yudhishthiramidam vakyamuvacha vadatam varah
37.22
युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदि मानसम्
मनीषया ततः क्षिप्रमागतोऽस्मि नरर्षभ
Yudhishthira mahabaho vedmi te hridi manasam
Manishaya tatah kshipramagatosmi nararshabha
37.23
भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत
यत्ते भयममित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते
Bhishmaddronatkripatkarnaddronaputrachcha bharata
Yatte bhayamamitraghna hridi samparivartate
37.24
तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना
तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय
Tatteham nashayishyami vidhidrishtena hetuna
Tachchhrutva dhritimasthaya karmana pratipadaya
37.25
तत एकान्तमुन्नीय पाराशर्यो युधिष्ठिरम्
अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः
Tata ekantamunniya parasharyo yudhishthiram
Abravidupapannarthamidam vakyavisharadah
37.26
श्रेयसस्ते परः कालः प्राप्तो भरतसत्तम
येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनंजयः
Shreyasaste parah kalah prapto bharatasattama
Yenabhibhavita shatrunrane partho dhananjayah
37.27
गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमतीमिव
विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते
यामवाप्य महाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति
Grihanemam maya proktam siddhim murtimatimiva
Vidyam pratismritim nama prapannaya bravimi te
Yamavapya mahabahurarjunah sadhayishyati
37.28
अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु
वरुणं च धनेशं च धर्मराजं च पाण्डव
शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च
Astrahetormahendram cha rudram chaivabhigachchhatu
Varunam cha dhanesham cha dharmarajam cha pandava
Shakto hyesha surandrashtum tapasa vikramena cha
37.29
ऋषिरेष महातेजा नारायणसहायवान्
पुराणः शाश्वतो देवो विष्णोरंशः सनातनः
Rishiresha mahateja narayanasahayavan
Puranah shashvato devo vishnoranshah sanatanah
37.30
अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च
समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति
Astranindrachcha rudrachcha lokapalebhya eva cha
Samadaya mahabahurmahatkarma karishyati
37.31
वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम्
निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते
Vanadasmachcha kaunteya vanamanyadvichintyatam
Nivasarthaya yadyuktam bhavedvah prithivipate
37.32
एकत्र चिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत्
तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः
Ekatra chiravaso hi na pritijanano bhavet
Tapasanam cha shantanam bhavedudvegakarakah
37.33
मृगाणामुपयोगश्च वीरुदोषधिसंक्षयः
बिभर्षि हि बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान्
Mriganamupayogashcha virudoshadhisankshayah
Bibharshi hi bahunvipranvedavedangaparagan
37.34
एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः
प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम्
Evamuktva prapannaya shuchaye bhagavanprabhuh
Provacha yogatattvagyo yogavidyamanuttamam
37.35
धर्मराज्ञे तदा धीमान्व्यासः सत्यवतीसुतः
अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत
Dharmaragye tada dhimanvyasah satyavatisutah
Anugyaya cha kaunteyam tatraivantaradhiyata
37.36
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः
धारयामास मेधावी काले काले समभ्यसन्
Yudhishthirastu dharmatma tadbrahma manasa yatah
Dharayamasa medhavi kale kale samabhyasan
37.37
स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः
ययौ सरस्वतीतीरे काम्यकं नाम काननम्
Sa vyasavakyamudito vanaddvaitavanattatah
Yayau sarasvatitire kamyakam nama kananam
37.38
तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविदस्तथा
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृषयो यथा
Tamanvayurmaharaja shikshaksharavidastatha
Brahmanastapasa yukta devendramrishayo yatha
37.39
ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभाः
न्यविशन्त महात्मानः सामात्याः सपदानुगाः
Tatah kamyakamasadya punaste bharatarshabhah
Nyavishanta mahatmanah samatyah sapadanugah
37.40
तत्र ते न्यवसन्राजन्कंचित्कालं मनस्विनः
धनुर्वेदपरा वीराः शृण्वाना वेदमुत्तमम्
Tatra te nyavasanrajankanchitkalam manasvinah
Dhanurvedapara virah shrinvana vedamuttamam
37.41
चरन्तो मृगयां नित्यं शुद्धैर्बाणैर्मृगार्थिनः
पितृदैवतविप्रेभ्यो निर्वपन्तो यथाविधि
Charanto mrigayam nityam shuddhairbanairmrigarthinah
Pitridaivataviprebhyo nirvapanto yathavidhi