UtshovChapter 255
255.1
वैशंपायन उवाच
संतिष्ठत प्रहरत तूर्णं विपरिधावत
इति स्म सैन्धवो राजा चोदयामास तान्नृपान्
Vaishampayana uvacha
Santishthata praharata turnam viparidhavata
Iti sma saindhavo raja chodayamasa tannripan
255.2
ततो घोरतरः शब्दो रणे समभवत्तदा
भीमार्जुनयमान्दृष्ट्वा सैन्यानां सयुधिष्ठिरान्
Tato ghoratarah shabdo rane samabhavattada
Bhimarjunayamandrishtva sainyanam sayudhishthiran
255.3
शिबिसिन्धुत्रिगर्तानां विषादश्चाप्यजायत
तान्दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान्व्याघ्रानिव बलोत्कटान्
Shibisindhutrigartanam vishadashchapyajayata
Tandrishtva purushavyaghranvyaghraniva balotkatan
255.4
हेमचित्रसमुत्सेधां सर्वशैक्यायसीं गदाम्
प्रगृह्याभ्यद्रवद्भीमः सैन्धवं कालचोदितम्
Hemachitrasamutsedham sarvashaikyayasim gadam
Pragrihyabhyadravadbhimah saindhavam kalachoditam
255.5
तदन्तरमथावृत्य कोटिकाश्योऽभ्यहारयत्
महता रथवंशेन परिवार्य वृकोदरम्
Tadantaramathavritya kotikashyobhyaharayat
Mahata rathavanshena parivarya vrikodaram
255.6
शक्तितोमरनाराचैर्वीरबाहुप्रचोदितैः
कीर्यमाणोऽपि बहुभिर्न स्म भीमोऽभ्यकम्पत
Shaktitomaranarachairvirabahuprachoditaih
Kiryamanopi bahubhirna sma bhimobhyakampata
255.7
गजं तु सगजारोहं पदातींश्च चतुर्दश
जघान गदया भीमः सैन्धवध्वजिनीमुखे
Gajam tu sagajaroham padatinshcha chaturdasha
Jaghana gadaya bhimah saindhavadhvajinimukhe
255.8
पार्थः पञ्चशताञ्शूरान्पार्वतीयान्महारथान्
परीप्समानः सौवीरं जघान ध्वजिनीमुखे
Parthah panchashatanshuranparvatiyanmaharathan
Paripsamanah sauviram jaghana dhvajinimukhe
255.9
राजा स्वयं सुवीराणां प्रवराणां प्रहारिणाम्
निमेषमात्रेण शतं जघान समरे तदा
Raja svayam suviranam pravaranam praharinam
Nimeshamatrena shatam jaghana samare tada
255.10
ददृशे नकुलस्तत्र रथात्प्रस्कन्द्य खड्गधृक्
शिरांसि पादरक्षाणां बीजवत्प्रवपन्मुहुः
Dadrishe nakulastatra rathatpraskandya khadgadhrik
Shiransi padarakshanam bijavatpravapanmuhuh
255.11
सहदेवस्तु संयाय रथेन गजयोधिनः
पातयामास नाराचैर्द्रुमेभ्य इव बर्हिणः
Sahadevastu sanyaya rathena gajayodhinah
Patayamasa narachairdrumebhya iva barhinah
255.12
ततस्त्रिगर्तः सधनुरवतीर्य महारथात्
गदया चतुरो वाहान्राज्ञस्तस्य तदावधीत्
Tatastrigartah sadhanuravatirya maharathat
Gadaya chaturo vahanragyastasya tadavadhit
255.13
तमभ्याशगतं राजा पदातिं कुन्तिनन्दनः
अर्धचन्द्रेण बाणेन विव्याधोरसि धर्मराट्
Tamabhyashagatam raja padatim kuntinandanah
Ardhachandrena banena vivyadhorasi dharmarat
255.14
स भिन्नहृदयो वीरो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्
पपाताभिमुखः पार्थं छिन्नमूल इव द्रुमः
Sa bhinnahridayo viro vaktrachchhonitamudvaman
Papatabhimukhah partham chhinnamula iva drumah
255.15
इन्द्रसेनद्वितीयस्तु रथात्प्रस्कन्द्य धर्मराट्
हताश्वः सहदेवस्य प्रतिपेदे महारथम्
Indrasenadvitiyastu rathatpraskandya dharmarat
Hatashvah sahadevasya pratipede maharatham
255.16
नकुलं त्वभिसंधाय क्षेमंकरमहामुखौ
उभावुभयतस्तीक्ष्णैः शरवर्षैरवर्षताम्
Nakulam tvabhisandhaya kshemankaramahamukhau
Ubhavubhayatastikshnaih sharavarshairavarshatam
255.17
तौ शरैरभिवर्षन्तौ जीमूताविव वार्षिकौ
एकैकेन विपाठेन जघ्ने माद्रवतीसुतः
Tau sharairabhivarshantau jimutaviva varshikau
Ekaikena vipathena jaghne madravatisutah
255.18
त्रिगर्तराजः सुरथस्तस्याथ रथधूर्गतः
रथमाक्षेपयामास गजेन गजयानवित्
Trigartarajah surathastasyatha rathadhurgatah
Rathamakshepayamasa gajena gajayanavit
255.19
नकुलस्त्वपभीस्तस्माद्रथाच्चर्मासिपाणिमान्
उद्भ्रान्तं स्थानमास्थाय तस्थौ गिरिरिवाचलः
Nakulastvapabhistasmadrathachcharmasipaniman
Udbhrantam sthanamasthaya tasthau giririvachalah
255.20
सुरथस्तं गजवरं वधाय नकुलस्य तु
प्रेषयामास सक्रोधमभ्युच्छ्रितकरं ततः
Surathastam gajavaram vadhaya nakulasya tu
Preshayamasa sakrodhamabhyuchchhritakaram tatah
255.21
नकुलस्तस्य नागस्य समीपपरिवर्तिनः
सविषाणं भुजं मूले खड्गेन निरकृन्तत
Nakulastasya nagasya samipaparivartinah
Savishanam bhujam mule khadgena nirakrintata
255.22
स विनद्य महानादं गजः कङ्कणभूषणः
पतन्नवाक्शिरा भूमौ हस्त्यारोहानपोथयत्
Sa vinadya mahanadam gajah kankanabhushanah
Patannavakshira bhumau hastyarohanapothayat
255.23
स तत्कर्म महत्कृत्वा शूरो माद्रवतीसुतः
भीमसेनरथं प्राप्य शर्म लेभे महारथः
Sa tatkarma mahatkritva shuro madravatisutah
Bhimasenaratham prapya sharma lebhe maharathah
255.24
भीमस्त्वापततो राज्ञः कोटिकाश्यस्य संगरे
सूतस्य नुदतो वाहान्क्षुरेणापाहरच्छिरः
Bhimastvapatato ragyah kotikashyasya sangare
Sutasya nudato vahankshurenapaharachchhirah
255.25
न बुबोध हतं सूतं स राजा बाहुशालिना
तस्याश्वा व्यद्रवन्संख्ये हतसूतास्ततस्ततः
Na bubodha hatam sutam sa raja bahushalina
Tasyashva vyadravansankhye hatasutastatastatah
255.26
विमुखं हतसूतं तं भीमः प्रहरतां वरः
जघान तलयुक्तेन प्रासेनाभ्येत्य पाण्डवः
Vimukham hatasutam tam bhimah praharatam varah
Jaghana talayuktena prasenabhyetya pandavah
255.27
द्वादशानां तु सर्वेषां सौवीराणां धनंजयः
चकर्त निषितैर्भल्लैर्धनूंषि च शिरांसि च
Dvadashanam tu sarvesham sauviranam dhananjayah
Chakarta nishitairbhallairdhanunshi cha shiransi cha
255.28
शिबीनिक्ष्वाकुमुख्यांश्च त्रिगर्तान्सैन्धवानपि
जघानातिरथः संख्ये बाणगोचरमागतान्
Shibinikshvakumukhyanshcha trigartansaindhavanapi
Jaghanatirathah sankhye banagocharamagatan
255.29
सादिताः प्रत्यदृश्यन्त बहवः सव्यसाचिना
सपताकाश्च मातङ्गाः सध्वजाश्च महारथाः
Saditah pratyadrishyanta bahavah savyasachina
Sapatakashcha matangah sadhvajashcha maharathah
255.30
प्रच्छाद्य पृथिवीं तस्थुः सर्वमायोधनं प्रति
शरीराण्यशिरस्कानि विदेहानि शिरांसि च
Prachchhadya prithivim tasthuh sarvamayodhanam prati
Shariranyashiraskani videhani shiransi cha
255.31
श्वगृध्रकङ्ककाकोलभासगोमायुवायसाः
अतृप्यंस्तत्र वीराणां हतानां मांसशोणितैः
Shvagridhrakankakakolabhasagomayuvayasah
Atripyanstatra viranam hatanam mansashonitaih
255.32
हतेषु तेषु वीरेषु सिन्धुराजो जयद्रथः
विमुच्य कृष्णां संत्रस्तः पलायनपरोऽभवत्
Hateshu teshu vireshu sindhurajo jayadrathah
Vimuchya krishnam santrastah palayanaparobhavat
255.33
स तस्मिन्संकुले सैन्ये द्रौपदीमवतार्य वै
प्राणप्रेप्सुरुपाधावद्वनं येन नराधमः
Sa tasminsankule sainye draupadimavatarya vai
Pranaprepsurupadhavadvanam yena naradhamah
255.34
द्रौपदीं धर्मराजस्तु दृष्ट्वा धौम्यपुरस्कृताम्
माद्रीपुत्रेण वीरेण रथमारोपयत्तदा
Draupadim dharmarajastu drishtva dhaumyapuraskritam
Madriputrena virena rathamaropayattada
255.35
ततस्तद्विद्रुतं सैन्यमपयाते जयद्रथे
आदिश्यादिश्य नाराचैराजघान वृकोदरः
Tatastadvidrutam sainyamapayate jayadrathe
Adishyadishya narachairajaghana vrikodarah
255.36
सव्यसाची तु तं दृष्ट्वा पलायन्तं जयद्रथम्
वारयामास निघ्नन्तं भीमं सैन्धवसैनिकान्
Savyasachi tu tam drishtva palayantam jayadratham
Varayamasa nighnantam bhimam saindhavasainikan
255.37
अर्जुन उवाच
यस्यापचारात्प्राप्तोऽयमस्मान्क्लेशो दुरासदः
तमस्मिन्समरोद्देशे न पश्यामि जयद्रथम्
Arjuna uvacha
Yasyapacharatpraptoyamasmanklesho durasadah
Tamasminsamaroddeshe na pashyami jayadratham
255.38
तमेवान्विष भद्रं ते किं ते योधैर्निपातितैः
अनामिषमिदं कर्म कथं वा मन्यते भवान्
Tamevanvisha bhadram te kim te yodhairnipatitaih
Anamishamidam karma katham va manyate bhavan
255.39
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तो भीमसेनस्तु गुडाकेशेन धीमता
युधिष्ठिरमभिप्रेक्ष्य वाग्मी वचनमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Ityukto bhimasenastu gudakeshena dhimata
Yudhishthiramabhiprekshya vagmi vachanamabravit
255.40
हतप्रवीरा रिपवो भूयिष्ठं विद्रुता दिशः
गृहीत्वा द्रौपदीं राजन्निवर्ततु भवानितः
Hatapravira ripavo bhuyishtham vidruta dishah
Grihitva draupadim rajannivartatu bhavanitah
255.41
यमाभ्यां सह राजेन्द्र धौम्येन च महात्मना
प्राप्याश्रमपदं राजन्द्रौपदीं परिसान्त्वय
Yamabhyam saha rajendra dhaumyena cha mahatmana
Prapyashramapadam rajandraupadim parisantvaya
255.42
न हि मे मोक्ष्यते जीवन्मूढः सैन्धवको नृपः
पातालतलसंस्थोऽपि यदि शक्रोऽस्य सारथिः
Na hi me mokshyate jivanmudhah saindhavako nripah
Patalatalasansthopi yadi shakrosya sarathih
255.43
युधिष्ठिर उवाच
न हन्तव्यो महाबाहो दुरात्मापि स सैन्धवः
दुःशलामभिसंस्मृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम्
Yudhishthira uvacha
Na hantavyo mahabaho duratmapi sa saindhavah
Duhshalamabhisansmritya gandharim cha yashasvinim
255.44
वैशंपायन उवाच
तच्छ्रुत्वा द्रौपदी भीममुवाच व्याकुलेन्द्रिया
कुपिता ह्रीमती प्राज्ञा पती भीमार्जुनावुभौ
Vaishampayana uvacha
Tachchhrutva draupadi bhimamuvacha vyakulendriya
Kupita hrimati pragya pati bhimarjunavubhau
255.45
कर्तव्यं चेत्प्रियं मह्यं वध्यः स पुरुषाधमः
सैन्धवापसदः पापो दुर्मतिः कुलपांसनः
Kartavyam chetpriyam mahyam vadhyah sa purushadhamah
Saindhavapasadah papo durmatih kulapansanah
255.46
भार्याभिहर्ता निर्वैरो यश्च राज्यहरो रिपुः
याचमानोऽपि संग्रामे न स जीवितुमर्हति
Bharyabhiharta nirvairo yashcha rajyaharo ripuh
Yachamanopi sangrame na sa jivitumarhati
255.47
इत्युक्तौ तौ नरव्याघ्रौ ययतुर्यत्र सैन्धवः
राजा निववृते कृष्णामादाय सपुरोहितः
Ityuktau tau naravyaghrau yayaturyatra saindhavah
Raja nivavrite krishnamadaya sapurohitah
255.48
स प्रविश्याश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम्
मार्कण्डेयादिभिर्विप्रैरनुकीर्णं ददर्श ह
Sa pravishyashramapadam vyapaviddhabrisighatam
Markandeyadibhirviprairanukirnam dadarsha ha
255.49
द्रौपदीमनुशोचद्भिर्ब्राह्मणैस्तैः समागतैः
समियाय महाप्राज्ञः सभार्यो भ्रातृमध्यगः
Draupadimanushochadbhirbrahmanaistaih samagataih
Samiyaya mahapragyah sabharyo bhratrimadhyagah
255.50
ते स्म तं मुदिता दृष्ट्वा पुनरभ्यागतं नृपम्
जित्वा तान्सिन्धुसौवीरान्द्रौपदीं चाहृतां पुनः
Te sma tam mudita drishtva punarabhyagatam nripam
Jitva tansindhusauvirandraupadim chahritam punah
255.51
स तैः परिवृतो राजा तत्रैवोपविवेश ह
प्रविवेशाश्रमं कृष्णा यमाभ्यां सह भामिनी
Sa taih parivrito raja tatraivopavivesha ha
Praviveshashramam krishna yamabhyam saha bhamini
255.52
भीमार्जुनावपि श्रुत्वा क्रोशमात्रगतं रिपुम्
स्वयमश्वांस्तुदन्तौ तौ जवेनैवाभ्यधावताम्
Bhimarjunavapi shrutva kroshamatragatam ripum
Svayamashvanstudantau tau javenaivabhyadhavatam
255.53
इदमत्यद्भुतं चात्र चकार पुरुषोऽर्जुनः
क्रोशमात्रगतानश्वान्सैन्धवस्य जघान यत्
Idamatyadbhutam chatra chakara purushorjunah
Kroshamatragatanashvansaindhavasya jaghana yat
255.54
स हि दिव्यास्त्रसंपन्नः कृच्छ्रकालेऽप्यसंभ्रमः
अकरोद्दुष्करं कर्म शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः
Sa hi divyastrasampannah krichchhrakalepyasambhramah
Akaroddushkaram karma sharairastranumantritaih
255.55
ततोऽभ्यधावतां वीरावुभौ भीमधनंजयौ
हताश्वं सैन्धवं भीतमेकं व्याकुलचेतसम्
Tatobhyadhavatam viravubhau bhimadhananjayau
Hatashvam saindhavam bhitamekam vyakulachetasam
255.56
सैन्धवस्तु हतान्दृष्ट्वा तथाश्वान्स्वान्सुदुःखितः
दृष्ट्वा विक्रमकर्माणि कुर्वाणं च धनंजयम्
पलायनकृतोत्साहः प्राद्रवद्येन वै वनम्
Saindhavastu hatandrishtva tathashvansvansuduhkhitah
Drishtva vikramakarmani kurvanam cha dhananjayam
Palayanakritotsahah pradravadyena vai vanam
255.57
सैन्धवं त्वभिसंप्रेक्ष्य पराक्रान्तं पलायने
अनुयाय महाबाहुः फल्गुनो वाक्यमब्रवीत्
Saindhavam tvabhisamprekshya parakrantam palayane
Anuyaya mahabahuh phalguno vakyamabravit
255.58
अनेन वीर्येण कथं स्त्रियं प्रार्थयसे बलात्
राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम्
कथं चानुचरान्हित्वा शत्रुमध्ये पलायसे
Anena viryena katham striyam prarthayase balat
Rajaputra nivartasva na te yuktam palayanam
Katham chanucharanhitva shatrumadhye palayase
255.59
इत्युच्यमानः पार्थेन सैन्धवो न न्यवर्तत
तिष्ठ तिष्ठेति तं भीमः सहसाभ्यद्रवद्बली
मा वधीरिति पार्थस्तं दयावानभ्यभाषत
Ityuchyamanah parthena saindhavo na nyavartata
Tishtha tishtheti tam bhimah sahasabhyadravadbali
Ma vadhiriti parthastam dayavanabhyabhashata