UtshovChapter 222
222.1
वैशंपायन उवाच
उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु
द्रौपदी सत्यभामा च विविशाते तदा समम्
जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतुः
Vaishampayana uvacha
Upasineshu vipreshu pandaveshu mahatmasu
Draupadi satyabhama cha vivishate tada samam
Jahasyamane suprite sukham tatra nishidatuh
222.2
चिरस्य दृष्ट्वा राजेन्द्र तेऽन्योन्यस्य प्रियंवदे
कथयामासतुश्चित्राः कथाः कुरुयदुक्षिताम्
Chirasya drishtva rajendra tenyonyasya priyanvade
Kathayamasatushchitrah kathah kuruyadukshitam
222.3
अथाब्रवीत्सत्यभामा कृष्णस्य महिषी प्रिया
सात्राजिती याज्ञसेनीं रहसीदं सुमध्यमा
Athabravitsatyabhama krishnasya mahishi priya
Satrajiti yagyasenim rahasidam sumadhyama
222.4
केन द्रौपदि वृत्तेन पाण्डवानुपतिष्ठसि
लोकपालोपमान्वीरान्यूनः परमसंमतान्
कथं च वशगास्तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे
Kena draupadi vrittena pandavanupatishthasi
Lokapalopamanviranyunah paramasammatan
Katham cha vashagastubhyam na kupyanti cha te shubhe
222.5
तव वश्या हि सततं पाण्डवाः प्रियदर्शने
मुखप्रेक्षाश्च ते सर्वे तत्त्वमेतद्ब्रवीहि मे
Tava vashya hi satatam pandavah priyadarshane
Mukhaprekshashcha te sarve tattvametadbravihi me
222.6
व्रतचर्या तपो वापि स्नानमन्त्रौषधानि वा
विद्यावीर्यं मूलवीर्यं जपहोमस्तथागदाः
Vratacharya tapo vapi snanamantraushadhani va
Vidyaviryam mulaviryam japahomastathagadah
222.7
मम आचक्ष्व पाञ्चालि यशस्यं भगवेदनम्
येन कृष्णे भवेन्नित्यं मम कृष्णो वशानुगः
Mama achakshva panchali yashasyam bhagavedanam
Yena krishne bhavennityam mama krishno vashanugah
222.8
एवमुक्त्वा सत्यभामा विरराम यशस्विनी
पतिव्रता महाभागा द्रौपदी प्रत्युवाच ताम्
Evamuktva satyabhama virarama yashasvini
Pativrata mahabhaga draupadi pratyuvacha tam
222.9
असत्स्त्रीणां समाचारं सत्ये मामनुपृच्छसि
असदाचरिते मार्गे कथं स्यादनुकीर्तनम्
Asatstrinam samacharam satye mamanuprichchhasi
Asadacharite marge katham syadanukirtanam
222.10
अनुप्रश्नः संशयो वा नैतत्त्वय्युपपद्यते
तथा ह्युपेता बुद्ध्या त्वं कृष्णस्य महिषी प्रिया
Anuprashnah sanshayo va naitattvayyupapadyate
Tatha hyupeta buddhya tvam krishnasya mahishi priya
222.11
यदैव भर्ता जानीयान्मन्त्रमूलपरां स्त्रियम्
उद्विजेत तदैवास्याः सर्पाद्वेश्मगतादिव
Yadaiva bharta janiyanmantramulaparam striyam
Udvijeta tadaivasyah sarpadveshmagatadiva
222.12
उद्विग्नस्य कुतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्
न जातु वशगो भर्ता स्त्रियाः स्यान्मन्त्रकारणात्
Udvignasya kutah shantirashantasya kutah sukham
Na jatu vashago bharta striyah syanmantrakaranat
222.13
अमित्रप्रहितांश्चापि गदान्परमदारुणान्
मूलप्रवादैर्हि विषं प्रयच्छन्ति जिघांसवः
Amitraprahitanshchapi gadanparamadarunan
Mulapravadairhi visham prayachchhanti jighansavah
222.14
जिह्वया यानि पुरुषस्त्वचा वाप्युपसेवते
तत्र चूर्णानि दत्तानि हन्युः क्षिप्रमसंशयम्
Jihvaya yani purushastvacha vapyupasevate
Tatra churnani dattani hanyuh kshipramasanshayam
222.15
जलोदरसमायुक्ताः श्वित्रिणः पलितास्तथा
अपुमांसः कृताः स्त्रीभिर्जडान्धबधिरास्तथा
Jalodarasamayuktah shvitrinah palitastatha
Apumansah kritah stribhirjadandhabadhirastatha
222.16
पापानुगास्तु पापास्ताः पतीनुपसृजन्त्युत
न जातु विप्रियं भर्तुः स्त्रिया कार्यं कथंचन
Papanugastu papastah patinupasrijantyuta
Na jatu vipriyam bhartuh striya karyam kathanchana
222.17
वर्ताम्यहं तु यां वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु
तां सर्वां शृणु मे सत्यां सत्यभामे यशस्विनि
Vartamyaham tu yam vrittim pandaveshu mahatmasu
Tam sarvam shrinu me satyam satyabhame yashasvini
222.18
अहंकारं विहायाहं कामक्रोधौ च सर्वदा
सदारान्पाण्डवान्नित्यं प्रयतोपचराम्यहम्
Ahankaram vihayaham kamakrodhau cha sarvada
Sadaranpandavannityam prayatopacharamyaham
222.19
प्रणयं प्रतिसंगृह्य निधायात्मानमात्मनि
शुश्रूषुर्निरभीमाना पतीनां चित्तरक्षिणी
Pranayam pratisangrihya nidhayatmanamatmani
Shushrushurnirabhimana patinam chittarakshini
222.20
दुर्व्याहृताच्छङ्कमाना दुःस्थिताद्दुरवेक्षितात्
दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गिताध्यासितादपि
Durvyahritachchhankamana duhsthitadduravekshitat
Durasitaddurvrajitadingitadhyasitadapi
222.21
सूर्यवैश्वानरनिभान्सोमकल्पान्महारथान्
सेवे चक्षुर्हणः पार्थानुग्रतेजःप्रतापिनः
Suryavaishvanaranibhansomakalpanmaharathan
Seve chakshurhanah parthanugratejahpratapinah
222.22
देवो मनुष्यो गन्धर्वो युवा चापि स्वलंकृतः
द्रव्यवानभिरूपो वा न मेऽन्यः पुरुषो मतः
Devo manushyo gandharvo yuva chapi svalankritah
Dravyavanabhirupo va na menyah purusho matah
222.23
नाभुक्तवति नास्नाते नासंविष्टे च भर्तरि
न संविशामि नाश्नामि सदा कर्मकरेष्वपि
Nabhuktavati nasnate nasanvishte cha bhartari
Na sanvishami nashnami sada karmakareshvapi
222.24
क्षेत्राद्वनाद्वा ग्रामाद्वा भर्तारं गृहमागतम्
प्रत्युत्थायाभिनन्दामि आसनेनोदकेन च
Kshetradvanadva gramadva bhartaram grihamagatam
Pratyutthayabhinandami asanenodakena cha
222.25
प्रमृष्टभाण्डा मृष्टान्ना काले भोजनदायिनी
संयता गुप्तधान्या च सुसंमृष्टनिवेशना
Pramrishtabhanda mrishtanna kale bhojanadayini
Sanyata guptadhanya cha susammrishtaniveshana
222.26
अतिरस्कृतसंभाषा दुःस्त्रियो नानुसेवती
अनुकूलवती नित्यं भवाम्यनलसा सदा
Atiraskritasambhasha duhstriyo nanusevati
Anukulavati nityam bhavamyanalasa sada
222.27
अनर्मे चापि हसनं द्वारि स्थानमभीक्ष्णशः
अवस्करे चिरस्थानं निष्कुटेषु च वर्जये
Anarme chapi hasanam dvari sthanamabhikshnashah
Avaskare chirasthanam nishkuteshu cha varjaye
222.28
अतिहासातिरोषौ च क्रोधस्थानं च वर्जये
निरताहं सदा सत्ये भर्तॄणामुपसेवने
सर्वथा भर्तृरहितं न ममेष्टं कथंचन
Atihasatiroshau cha krodhasthanam cha varjaye
Nirataham sada satye bhartrinamupasevane
Sarvatha bhartrirahitam na mameshtam kathanchana
222.29
यदा प्रवसते भर्ता कुटुम्बार्थेन केनचित्
सुमनोवर्णकापेता भवामि व्रतचारिणी
Yada pravasate bharta kutumbarthena kenachit
Sumanovarnakapeta bhavami vratacharini
222.30
यच्च भर्ता न पिबति यच्च भर्ता न खादति
यच्च नाश्नाति मे भर्ता सर्वं तद्वर्जयाम्यहम्
Yachcha bharta na pibati yachcha bharta na khadati
Yachcha nashnati me bharta sarvam tadvarjayamyaham
222.31
यथोपदेशं नियता वर्तमाना वराङ्गने
स्वलंकृता सुप्रयता भर्तुः प्रियहिते रता
Yathopadesham niyata vartamana varangane
Svalankrita suprayata bhartuh priyahite rata
222.32
ये च धर्माः कुटुम्बेषु श्वश्र्वा मे कथिताः पुरा
भिक्षाबलिश्राद्धमिति स्थालीपाकाश्च पर्वसु
मान्यानां मानसत्कारा ये चान्ये विदिता मया
Ye cha dharmah kutumbeshu shvashrva me kathitah pura
Bhikshabalishraddhamiti sthalipakashcha parvasu
Manyanam manasatkara ye chanye vidita maya
222.33
तान्सर्वाननुवर्तामि दिवारात्रमतन्द्रिता
विनयान्नियमांश्चापि सदा सर्वात्मना श्रिता
Tansarvananuvartami divaratramatandrita
Vinayanniyamanshchapi sada sarvatmana shrita
222.34
मृदून्सतः सत्यशीलान्सत्यधर्मानुपालिनः
आशीविषानिव क्रुद्धान्पतीन्परिचराम्यहम्
Mridunsatah satyashilansatyadharmanupalinah
Ashivishaniva kruddhanpatinparicharamyaham
222.35
पत्याश्रयो हि मे धर्मो मतः स्त्रीणां सनातनः
स देवः सा गतिर्नान्या तस्य का विप्रियं चरेत्
Patyashrayo hi me dharmo matah strinam sanatanah
Sa devah sa gatirnanya tasya ka vipriyam charet
222.36
अहं पतीन्नातिशये नात्यश्ने नातिभूषये
नापि परिवदे श्वश्रूं सर्वदा परियन्त्रिता
Aham patinnatishaye natyashne natibhushaye
Napi parivade shvashrum sarvada pariyantrita
222.37
अवधानेन सुभगे नित्योत्थानतयैव च
भर्तारो वशगा मह्यं गुरुशुश्रूषणेन च
Avadhanena subhage nityotthanatayaiva cha
Bhartaro vashaga mahyam gurushushrushanena cha
222.38
नित्यमार्यामहं कुन्तीं वीरसूं सत्यवादिनीम्
स्वयं परिचराम्येका स्नानाच्छादनभोजनैः
Nityamaryamaham kuntim virasum satyavadinim
Svayam paricharamyeka snanachchhadanabhojanaih
222.39
नैतामतिशये जातु वस्त्रभूषणभोजनैः
नापि परिवदे चाहं तां पृथां पृथिवीसमाम्
Naitamatishaye jatu vastrabhushanabhojanaih
Napi parivade chaham tam pritham prithivisamam
222.40
अष्टावग्रे ब्राह्मणानां सहस्राणि स्म नित्यदा
भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने
Ashtavagre brahmananam sahasrani sma nityada
Bhunjate rukmapatrishu yudhishthiraniveshane
222.41
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः
Ashtashitisahasrani snataka grihamedhinah
Trinshaddasika ekaiko yanbibharti yudhishthirah
222.42
दशान्यानि सहस्राणि येषामन्नं सुसंस्कृतम्
ह्रियते रुक्मपात्रीभिर्यतीनामूर्ध्वरेतसाम्
Dashanyani sahasrani yeshamannam susanskritam
Hriyate rukmapatribhiryatinamurdhvaretasam
222.43
तान्सर्वानग्रहारेण ब्राह्मणान्ब्रह्मवादिनः
यथार्हं पूजयामि स्म पानाच्छादनभोजनैः
Tansarvanagraharena brahmananbrahmavadinah
Yatharham pujayami sma panachchhadanabhojanaih
222.44
शतं दासीसहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः
कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलंकृताः
Shatam dasisahasrani kaunteyasya mahatmanah
Kambukeyuradharinyo nishkakanthyah svalankritah
222.45
महार्हमाल्याभरणाः सुवर्णाश्चन्दनोक्षिताः
मणीन्हेम च बिभ्रत्यो नृत्यगीतविशारदाः
Maharhamalyabharanah suvarnashchandanokshitah
Maninhema cha bibhratyo nrityagitavisharadah
222.46
तासां नाम च रूपं च भोजनाच्छादनानि च
सर्वासामेव वेदाहं कर्म चैव कृताकृतम्
Tasam nama cha rupam cha bhojanachchhadanani cha
Sarvasameva vedaham karma chaiva kritakritam
222.47
शतं दासीसहस्राणि कुन्तीपुत्रस्य धीमतः
पात्रीहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत
Shatam dasisahasrani kuntiputrasya dhimatah
Patrihasta divaratramatithinbhojayantyuta
222.48
शतमश्वसहस्राणि दश नागायुतानि च
युधिष्ठिरस्यानुयात्रमिन्द्रप्रस्थनिवासिनः
Shatamashvasahasrani dasha nagayutani cha
Yudhishthirasyanuyatramindraprasthanivasinah
222.49
एतदासीत्तदा राज्ञो यन्महीं पर्यपालयत्
येषां संख्याविधिं चैव प्रदिशामि शृणोमि च
Etadasittada ragyo yanmahim paryapalayat
Yesham sankhyavidhim chaiva pradishami shrinomi cha
222.50
अन्तःपुराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वशः
आ गोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम्
Antahpuranam sarvesham bhrityanam chaiva sarvashah
A gopalavipalebhyah sarvam veda kritakritam
222.51
सर्वं राज्ञः समुदयमायं च व्ययमेव च
एकाहं वेद्मि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनाम्
Sarvam ragyah samudayamayam cha vyayameva cha
Ekaham vedmi kalyani pandavanam yashasvinam
222.52
मयि सर्वं समासज्य कुटुम्बं भरतर्षभाः
उपासनरताः सर्वे घटन्ते स्म शुभानने
Mayi sarvam samasajya kutumbam bharatarshabhah
Upasanaratah sarve ghatante sma shubhanane
222.53
तमहं भारमासक्तमनाधृष्यं दुरात्मभिः
सुखं सर्वं परित्यज्य रात्र्यहानि घटामि वै
Tamaham bharamasaktamanadhrishyam duratmabhih
Sukham sarvam parityajya ratryahani ghatami vai
222.54
अधृष्यं वरुणस्येव निधिपूर्णमिवोदधिम्
एकाहं वेद्मि कोशं वै पतीनां धर्मचारिणाम्
Adhrishyam varunasyeva nidhipurnamivodadhim
Ekaham vedmi kosham vai patinam dharmacharinam
222.55
अनिशायां निशायां च सहायाः क्षुत्पिपासयोः
आराधयन्त्याः कौरव्यांस्तुल्या रात्रिरहश्च मे
Anishayam nishayam cha sahayah kshutpipasayoh
Aradhayantyah kauravyanstulya ratrirahashcha me
222.56
प्रथमं प्रतिबुध्यामि चरमं संविशामि च
नित्यकालमहं सत्ये एतत्संवननं मम
Prathamam pratibudhyami charamam sanvishami cha
Nityakalamaham satye etatsanvananam mama
222.57
एतज्जानाम्यहं कर्तुं भर्तृसंवननं महत्
असत्स्त्रीणां समाचारं नाहं कुर्यां न कामये
Etajjanamyaham kartum bhartrisanvananam mahat
Asatstrinam samacharam naham kuryam na kamaye
222.58
तच्छ्रुत्वा धर्मसहितं व्याहृतं कृष्णया तदा
उवाच सत्या सत्कृत्य पाञ्चालीं धर्मचारिणीम्
Tachchhrutva dharmasahitam vyahritam krishnaya tada
Uvacha satya satkritya panchalim dharmacharinim
222.59
अभिपन्नास्मि पाञ्चालि याज्ञसेनि क्षमस्व मे
कामकारः सखीनां हि सोपहासं प्रभाषितुम्
Abhipannasmi panchali yagyaseni kshamasva me
Kamakarah sakhinam hi sopahasam prabhashitum