UtshovChapter 201
201.1
मार्कण्डेय उवाच
एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर
प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप
Markandeya uvacha
Evamuktastu viprena dharmavyadho yudhishthira
Pratyuvacha yatha vipram tachchhrinushva naradhipa
201.2
व्याध उवाच
विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते
तत्प्राप्य कामं भजते क्रोधं च द्विजसत्तम
Vyadha uvacha
Vigyanartham manushyanam manah purvam pravartate
Tatprapya kamam bhajate krodham cha dvijasattama
201.3
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत्
इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते
Tatastadartham yatate karma charabhate mahat
Ishtanam rupagandhanamabhyasam cha nishevate
201.4
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम्
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्
Tato ragah prabhavati dveshashcha tadanantaram
Tato lobhah prabhavati mohashcha tadanantaram
201.5
तस्य लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च
Tasya lobhabhibhutasya ragadveshahatasya cha
Na dharme jayate buddhirvyajaddharmam karoti cha
201.6
व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते
व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम
तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति
Vyajena charate dharmamartham vyajena rochate
Vyajena sidhyamaneshu dhaneshu dvijasattama
Tatraiva ramate buddhistatah papam chikirshati
201.7
सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम
उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीति श्रुतियोजितम्
Suhridbhirvaryamanashcha panditaishcha dvijottama
Uttaram shrutisambaddham braviti shrutiyojitam
201.8
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागदोषतः
पापं चिन्तयते चापि ब्रवीति च करोति च
Adharmastrividhastasya vardhate ragadoshatah
Papam chintayate chapi braviti cha karoti cha
201.9
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः
Tasyadharmapravrittasya guna nashyanti sadhavah
Ekashilashcha mitratvam bhajante papakarminah
201.10
स तेनासुखमाप्नोति परत्र च विहन्यते
पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु
Sa tenasukhamapnoti paratra cha vihanyate
Papatma bhavati hyevam dharmalabham tu me shrinu
201.11
यस्त्वेतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति
कुशलः सुखदुःखेषु साधूंश्चाप्युपसेवते
तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्धिर्धर्मेषु जायते
Yastvetanpragyaya doshanpurvamevanupashyati
Kushalah sukhaduhkheshu sadhunshchapyupasevate
Tasya sadhusamarambhadbuddhirdharmeshu jayate
201.12
ब्राह्मण उवाच
ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते
दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोऽसि मे
Brahmana uvacha
Bravishi sunritam dharmam yasya vakta na vidyate
Divyaprabhavah sumahanrishireva matosi me
201.13
व्याध उवाच
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा
तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा
Vyadha uvacha
Brahmana vai mahabhagah pitarograbhujah sada
Tesham sarvatmana karyam priyam loke manishina
201.14
यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम
नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे
Yattesham cha priyam tatte vakshyami dvijasattama
Namaskritva brahmanebhyo brahmim vidyam nibodha me
201.15
इदं विश्वं जगत्सर्वमजय्यं चापि सर्वशः
महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत्
Idam vishvam jagatsarvamajayyam chapi sarvashah
Mahabhutatmakam brahmannatah parataram bhavet
201.16
महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः
Mahabhutani kham vayuragnirapastatha cha bhuh
Shabdah sparshashcha rupam cha raso gandhashcha tadgunah
201.17
तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम्
पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु
Teshamapi gunah sarve gunavrittih parasparam
Purvapurvagunah sarve kramasho gunishu trishu
201.18
षष्ठस्तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते
सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम्
Shashthastu chetana nama mana ityabhidhiyate
Saptami tu bhavedbuddhirahankarastatah param
201.19
इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस्तथा
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः
Indriyani cha panchaiva rajah sattvam tamastatha
Ityesha saptadashako rashiravyaktasangyakah
201.20
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः
चतुर्विंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयो श्रोतुमिच्छसि
Sarvairihendriyarthaistu vyaktavyaktaih susanvritah
Chaturvinshaka ityesha vyaktavyaktamayo gunah
Etatte sarvamakhyatam kim bhuyo shrotumichchhasi