UtshovChapter 50
50.1
धृतराष्ट्र उवाच
त्वं वै ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेयः पुत्र मा पाण्डवान्द्विषः
द्वेष्टा ह्यसुखमादत्ते यथैव निधनं तथा
Dhritarashtra uvacha
Tvam vai jyeshtho jyaishthineyah putra ma pandavandvishah
Dveshta hyasukhamadatte yathaiva nidhanam tatha
50.2
अव्युत्पन्नं समानार्थं तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम्
अद्विषन्तं कथं द्विष्यात्त्वादृशो भरतर्षभ
Avyutpannam samanartham tulyamitram yudhishthiram
Advishantam katham dvishyattvadrisho bharatarshabha
50.3
तुल्याभिजनवीर्यश्च कथं भ्रातुः श्रियं नृप
पुत्र कामयसे मोहान्मैवं भूः शाम्य साध्विह
Tulyabhijanaviryashcha katham bhratuh shriyam nripa
Putra kamayase mohanmaivam bhuh shamya sadhviha
50.4
अथ यज्ञविभूतिं तां काङ्क्षसे भरतर्षभ
ऋत्विजस्तव तन्वन्तु सप्ततन्तुं महाध्वरम्
Atha yagyavibhutim tam kankshase bharatarshabha
Ritvijastava tanvantu saptatantum mahadhvaram
50.5
आहरिष्यन्ति राजानस्तवापि विपुलं धनम्
प्रीत्या च बहुमानाच्च रत्नान्याभरणानि च
Aharishyanti rajanastavapi vipulam dhanam
Pritya cha bahumanachcha ratnanyabharanani cha
50.6
अनर्थाचरितं तात परस्वस्पृहणं भृशम्
स्वसंतुष्टः स्वधर्मस्थो यः स वै सुखमेधते
Anarthacharitam tata parasvasprihanam bhrisham
Svasantushtah svadharmastho yah sa vai sukhamedhate
50.7
अव्यापारः परार्थेषु नित्योद्योगः स्वकर्मसु
उद्यमो रक्षणे स्वेषामेतद्वैभवलक्षणम्
Avyaparah parartheshu nityodyogah svakarmasu
Udyamo rakshane sveshametadvaibhavalakshanam
50.8
विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यमुत्थानवान्नरः
अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति
Vipattishvavyatho daksho nityamutthanavannarah
Apramatto vinitatma nityam bhadrani pashyati
50.9
अन्तर्वेद्यां ददद्वित्तं कामाननुभवन्प्रियान्
क्रीडन्स्त्रीभिर्निरातङ्कः प्रशाम्य भरतर्षभ
Antarvedyam dadadvittam kamananubhavanpriyan
Kridanstribhirniratankah prashamya bharatarshabha
50.10
दुर्योधन उवाच
जानन्वै मोहयसि मां नावि नौरिव संयता
स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान्
Duryodhana uvacha
Jananvai mohayasi mam navi nauriva sanyata
Svarthe kim navadhanam te utaho dveshti mam bhavan
50.11
न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वमनुशासिता
भविष्यमर्थमाख्यासि सदा त्वं कृत्यमात्मनः
Na santime dhartarashtra yesham tvamanushasita
Bhavishyamarthamakhyasi sada tvam krityamatmanah
50.12
परप्रणेयोऽग्रणीर्हि यश्च मार्गात्प्रमुह्यति
पन्थानमनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः
Parapraneyogranirhi yashcha margatpramuhyati
Panthanamanugachchheyuh katham tasya padanugah
50.13
राजन्परिगतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः
प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम्
Rajanparigatapragyo vriddhasevi jitendriyah
Pratipannansvakaryeshu sammohayasi no bhrisham
50.14
लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः
तस्माद्राज्ञा प्रयत्नेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि
Lokavrittadrajavrittamanyadaha brihaspatih
Tasmadragya prayatnena svarthashchintyah sadaiva hi
50.15
क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता
स वै धर्मोऽस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ भरतर्षभ
Kshatriyasya maharaja jaye vrittih samahita
Sa vai dharmostvadharmo va svavrittau bharatarshabha
50.16
प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः
प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां बुभूषुर्भरतर्षभ
Prakalayeddishah sarvah pratodeneva sarathih
Pratyamitrashriyam diptam bubhushurbharatarshabha
50.17
प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा यो योगो रिपुबाधनः
तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम्
Prachchhanno va prakasho va yo yogo ripubadhanah
Tadvai shastram shastravidam na shastram chhedanam smritam
50.18
असंतोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम्
समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयी
Asantoshah shriyo mulam tasmattam kamayamyaham
Samuchchhraye yo yatate sa rajanparamo nayi
50.19
ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्वर्ये वा धनेऽपि वा
पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजधर्मं हि तं विदुः
Mamatvam hi na kartavyamaishvarye va dhanepi va
Purvavaptam harantyanye rajadharmam hi tam viduh
50.20
अद्रोहे समयं कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः
शक्रः सा हि मता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी
Adrohe samayam kritva chichchheda namucheh shirah
Shakrah sa hi mata tasya ripau vrittih sanatani
50.21
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
Dvavetau grasate bhumih sarpo bilashayaniva
Rajanam chaviroddharam brahmanam chapravasinam
50.22
नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशां पते
येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः
Nasti vai jatitah shatruh purushasya visham pate
Yena sadharani vrittih sa shatrurnetaro janah
50.23
शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते
व्याधिराप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः
Shatrupaksham samridhyantam yo mohatsamupekshate
Vyadhirapyayita iva tasya mulam chhinatti sah
50.24
अल्पोऽपि ह्यरिरत्यन्तं वर्धमानपराक्रमः
वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षमन्तिकात्
Alpopi hyariratyantam vardhamanaparakramah
Valmiko mulaja iva grasate vrikshamantikat
50.25
आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत
एष भारः सत्त्ववतां नयः शिरसि धिष्ठितः
Ajamidha riporlakshmirma te rochishta bharata
Esha bharah sattvavatam nayah shirasi dhishthitah
50.26
जन्मवृद्धिमिवार्थानां यो वृद्धिमभिकाङ्क्षते
एधते ज्ञातिषु स वै सद्योवृद्धिर्हि विक्रमः
Janmavriddhimivarthanam yo vriddhimabhikankshate
Edhate gyatishu sa vai sadyovriddhirhi vikramah
50.27
नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति
अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शेष्ये वा निहतो युधि
Naprapya pandavaishvaryam sanshayo me bhavishyati
Avapsye va shriyam tam hi sheshye va nihato yudhi
50.28
अतादृशस्य किं मेऽद्य जीवितेन विशां पते
वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं तु स्थिरवृद्धयः
Atadrishasya kim medya jivitena visham pate
Vardhante pandava nityam vayam tu sthiravriddhayah