UtshovChapter 5
5.1
जनमेजय उवाच
भीष्मद्रोणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश्च पार्थिवः
विराटद्रुपदौ चोभौ शङ्खश्चैवोत्तरस्तथा
Janamejaya uvacha
Bhishmadronau mahatmanau dhritarashtrashcha parthivah
Viratadrupadau chobhau shankhashchaivottarastatha
5.2
धृष्टकेतुर्जयत्सेनो राजा चैव स सत्यजित्
दुर्योधनसुताश्चैव शकुनिश्चैव सौबलः
Dhrishtaketurjayatseno raja chaiva sa satyajit
Duryodhanasutashchaiva shakunishchaiva saubalah
5.3
कर्णपुत्राश्च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथः
घटोत्कचादयश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः
Karnaputrashcha vikranta raja chaiva jayadrathah
Ghatotkachadayashchaiva ye chanye nanukirtitah
5.4
ये चान्ये कीर्तितास्तत्र राजानो दीप्तमूर्तयः
स्वर्गे कालं कियन्तं ते तस्थुस्तदपि शंस मे
Ye chanye kirtitastatra rajano diptamurtayah
Svarge kalam kiyantam te tasthustadapi shansa me
5.5
आहोस्विच्छाश्वतं स्थानं तेषां तत्र द्विजोत्तम
अन्ते वा कर्मणः कां ते गतिं प्राप्ता नरर्षभाः
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रोच्यमानं त्वया द्विज
Ahosvichchhashvatam sthanam tesham tatra dvijottama
Ante va karmanah kam te gatim prapta nararshabhah
Etadichchhamyaham shrotum prochyamanam tvaya dvija
5.6
सूत उवाच
इत्युक्तः स तु विप्रर्षिरनुज्ञातो महात्मना
व्यासेन तस्य नृपतेराख्यातुमुपचक्रमे
Suta uvacha
Ityuktah sa tu viprarshiranugyato mahatmana
Vyasena tasya nripaterakhyatumupachakrame
5.7
वैशंपायन उवाच
गन्तव्यं कर्मणामन्ते सर्वेण मनुजाधिप
शृणु गुह्यमिदं राजन्देवानां भरतर्षभ
यदुवाच महातेजा दिव्यचक्षुः प्रतापवान्
Vaishampayana uvacha
Gantavyam karmanamante sarvena manujadhipa
Shrinu guhyamidam rajandevanam bharatarshabha
Yaduvacha mahateja divyachakshuh pratapavan
5.8
मुनिः पुराणः कौरव्य पाराशर्यो महाव्रतः
अगाधबुद्धिः सर्वज्ञो गतिज्ञः सर्वकर्मणाम्
Munih puranah kauravya parasharyo mahavratah
Agadhabuddhih sarvagyo gatigyah sarvakarmanam
5.9
वसूनेव महातेजा भीष्मः प्राप महाद्युतिः
अष्टावेव हि दृश्यन्ते वसवो भरतर्षभ
Vasuneva mahateja bhishmah prapa mahadyutih
Ashtaveva hi drishyante vasavo bharatarshabha
5.10
बृहस्पतिं विवेशाथ द्रोणो ह्यङ्गिरसां वरम्
कृतवर्मा तु हार्दिक्यः प्रविवेश मरुद्गणम्
Brihaspatim viveshatha drono hyangirasam varam
Kritavarma tu hardikyah pravivesha marudganam
5.11
सनत्कुमारं प्रद्युम्नः प्रविवेश यथागतम्
धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोकान्प्राप दुरासदान्
Sanatkumaram pradyumnah pravivesha yathagatam
Dhritarashtro dhaneshasya lokanprapa durasadan
5.12
धृतराष्ट्रेण सहिता गान्धारी च यशस्विनी
पत्नीभ्यां सहितः पाण्डुर्महेन्द्रसदनं ययौ
Dhritarashtrena sahita gandhari cha yashasvini
Patnibhyam sahitah pandurmahendrasadanam yayau
5.13
विराटद्रुपदौ चोभौ धृष्टकेतुश्च पार्थिवः
निशठाक्रूरसाम्बाश्च भानुः कम्पो विडूरथः
Viratadrupadau chobhau dhrishtaketushcha parthivah
Nishathakrurasambashcha bhanuh kampo vidurathah
5.14
भूरिश्रवाः शलश्चैव भूरिश्च पृथिवीपतिः
उग्रसेनस्तथा कंसो वसुदेवश्च वीर्यवान्
Bhurishravah shalashchaiva bhurishcha prithivipatih
Ugrasenastatha kanso vasudevashcha viryavan
5.15
उत्तरश्च सह भ्रात्रा शङ्खेन नरपुंगवः
विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमाः
Uttarashcha saha bhratra shankhena narapungavah
Vishvesham devatanam te vivishurnarasattamah
5.16
वर्चा नाम महातेजाः सोमपुत्रः प्रतापवान्
सोऽभिमन्युर्नृसिंहस्य फल्गुनस्य सुतोऽभवत्
Varcha nama mahatejah somaputrah pratapavan
Sobhimanyurnrisinhasya phalgunasya sutobhavat
5.17
स युद्ध्वा क्षत्रधर्मेण यथा नान्यः पुमान्क्वचित्
विवेश सोमं धर्मात्मा कर्मणोऽन्ते महारथः
Sa yuddhva kshatradharmena yatha nanyah pumankvachit
Vivesha somam dharmatma karmanonte maharathah
5.18
आविवेश रविं कर्णः पितरं पुरुषर्षभ
द्वापरं शकुनिः प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम्
Avivesha ravim karnah pitaram purusharshabha
Dvaparam shakunih prapa dhrishtadyumnastu pavakam
5.19
धृतराष्ट्रात्मजाः सर्वे यातुधाना बलोत्कटाः
ऋद्धिमन्तो महात्मानः शस्त्रपूता दिवं गताः
धर्ममेवाविशत्क्षत्ता राजा चैव युधिष्ठिरः
Dhritarashtratmajah sarve yatudhana balotkatah
Riddhimanto mahatmanah shastraputa divam gatah
Dharmamevavishatkshatta raja chaiva yudhishthirah
5.20
अनन्तो भगवान्देवः प्रविवेश रसातलम्
पितामहनियोगाद्धि यो योगाद्गामधारयत्
Ananto bhagavandevah pravivesha rasatalam
Pitamahaniyogaddhi yo yogadgamadharayat
5.21
षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रहः
न्यमज्जन्त सरस्वत्यां कालेन जनमेजय
ताश्चाप्यप्सरसो भूत्वा वासुदेवमुपागमन्
Shodashastrisahasrani vasudevaparigrahah
Nyamajjanta sarasvatyam kalena janamejaya
Tashchapyapsaraso bhutva vasudevamupagaman
5.22
हतास्तस्मिन्महायुद्धे ये वीरास्तु महारथाः
घटोत्कचादयः सर्वे देवान्यक्षांश्च भेजिरे
Hatastasminmahayuddhe ye virastu maharathah
Ghatotkachadayah sarve devanyakshanshcha bhejire
5.23
दुर्योधनसहायाश्च राक्षसाः परिकीर्तिताः
प्राप्तास्ते क्रमशो राजन्सर्वलोकाननुत्तमान्
Duryodhanasahayashcha rakshasah parikirtitah
Praptaste kramasho rajansarvalokananuttaman
5.24
भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्य च धीमतः
वरुणस्य तथा लोकान्विविशुः पुरुषर्षभाः
Bhavanam cha mahendrasya kuberasya cha dhimatah
Varunasya tatha lokanvivishuh purusharshabhah
5.25
एतत्ते सर्वमाख्यातं विस्तरेण महाद्युते
कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत
Etatte sarvamakhyatam vistarena mahadyute
Kurunam charitam kritsnam pandavanam cha bharata
5.26
सूत उवाच
एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठात्स राजा जनमेजयः
विस्मितोऽभवदत्यर्थं यज्ञकर्मान्तरेष्वथ
Suta uvacha
Etachchhrutva dvijashreshthatsa raja janamejayah
Vismitobhavadatyartham yagyakarmantareshvatha
5.27
ततः समापयामासुः कर्म तत्तस्य याजकाः
आस्तीकश्चाभवत्प्रीतः परिमोक्ष्य भुजंगमान्
Tatah samapayamasuh karma tattasya yajakah
Astikashchabhavatpritah parimokshya bhujangaman
5.28
ततो द्विजातीन्सर्वांस्तान्दक्षिणाभिरतोषयत्
पूजिताश्चापि ते राज्ञा ततो जग्मुर्यथागतम्
Tato dvijatinsarvanstandakshinabhiratoshayat
Pujitashchapi te ragya tato jagmuryathagatam
5.29
विसर्जयित्वा विप्रांस्तान्राजापि जनमेजयः
ततस्तक्षशिलायाः स पुनरायाद्गजाह्वयम्
Visarjayitva vipranstanrajapi janamejayah
Tatastakshashilayah sa punarayadgajahvayam
5.30
एतत्ते सर्वमाख्यातं वैशंपायनकीर्तितम्
व्यासाज्ञया समाख्यातं सर्पसत्रे नृपस्य ह
Etatte sarvamakhyatam vaishampayanakirtitam
Vyasagyaya samakhyatam sarpasatre nripasya ha
5.31
पुण्योऽयमितिहासाख्यः पवित्रं चेदमुत्तमम्
कृष्णेन मुनिना विप्र नियतं सत्यवादिना
Punyoyamitihasakhyah pavitram chedamuttamam
Krishnena munina vipra niyatam satyavadina
5.32
सर्वज्ञेन विधिज्ञेन धर्मज्ञानवता सता
अतीन्द्रियेण शुचिना तपसा भावितात्मना
Sarvagyena vidhigyena dharmagyanavata sata
Atindriyena shuchina tapasa bhavitatmana
5.33
ऐश्वर्ये वर्तता चैव सांख्ययोगविदा तथा
नैकतन्त्रविबुद्धेन दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा
Aishvarye vartata chaiva sankhyayogavida tatha
Naikatantravibuddhena drishtva divyena chakshusha
5.34
कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम्
अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्
Kirtim prathayata loke pandavanam mahatmanam
Anyesham kshatriyanam cha bhuridravinatejasam
5.35
य इदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि
धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय गच्छति
Ya idam shravayedvidvansada parvani parvani
Dhutapapma jitasvargo brahmabhuyaya gachchhati
5.36
यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः
अक्षय्यमन्नपानं वै पितॄंस्तस्योपतिष्ठते
Yashchedam shravayechchhraddhe brahmananpadamantatah
Akshayyamannapanam vai pitrinstasyopatishthate
5.37
अह्ना यदेनः कुरुते इन्द्रियैर्मनसापि वा
महाभारतमाख्याय पश्चात्संध्यां प्रमुच्यते
Ahna yadenah kurute indriyairmanasapi va
Mahabharatamakhyaya pashchatsandhyam pramuchyate
5.38
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित्
Dharme charthe cha kame cha mokshe cha bharatarshabha
Yadihasti tadanyatra yannehasti na tatkvachit
5.39
जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो भूतिमिच्छता
राज्ञा राजसुतैश्चापि गर्भिण्या चैव योषिता
Jayo nametihasoyam shrotavyo bhutimichchhata
Ragya rajasutaishchapi garbhinya chaiva yoshita
5.40
स्वर्गकामो लभेत्स्वर्गं जयकामो लभेज्जयम्
गर्भिणी लभते पुत्रं कन्यां वा बहुभागिनीम्
Svargakamo labhetsvargam jayakamo labhejjayam
Garbhini labhate putram kanyam va bahubhaginim
5.41
अनागतं त्रिभिर्वर्षैः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः
संदर्भं भारतस्यास्य कृतवान्धर्मकाम्यया
Anagatam tribhirvarshaih krishnadvaipayanah prabhuh
Sandarbham bharatasyasya kritavandharmakamyaya
5.42
नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन्
रक्षो यक्षाञ्शुको मर्त्यान्वैशंपायन एव तु
Naradoshravayaddevanasito devalah pitrin
Raksho yakshanshuko martyanvaishampayana eva tu
5.43
इतिहासमिमं पुण्यं महार्थं वेदसंमितम्
श्रावयेद्यस्तु वर्णांस्त्रीन्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः
Itihasamimam punyam mahartham vedasammitam
Shravayedyastu varnanstrinkritva brahmanamagratah
5.44
स नरः पापनिर्मुक्तः कीर्तिं प्राप्येह शौनक
गच्छेत्परमिकां सिद्धिमत्र मे नास्ति संशयः
Sa narah papanirmuktah kirtim prapyeha shaunaka
Gachchhetparamikam siddhimatra me nasti sanshayah
5.45
भारताध्ययनात्पुण्यादपि पादमधीयतः
श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषतः
Bharatadhyayanatpunyadapi padamadhiyatah
Shraddadhanasya puyante sarvapapanyasheshatah
5.46
महर्षिर्भगवान्व्यासः कृत्वेमां संहितां पुरा
श्लोकैश्चतुर्भिर्भगवान्पुत्रमध्यापयच्छुकम्
Maharshirbhagavanvyasah kritvemam sanhitam pura
Shlokaishchaturbhirbhagavanputramadhyapayachchhukam
5.47
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च
संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे
Matapitrisahasrani putradarashatani cha
Sansareshvanubhutani yanti yasyanti chapare
5.48
हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
Harshasthanasahasrani bhayasthanashatani cha
Divase divase mudhamavishanti na panditam
5.49
ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे
धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते
Urdhvabahurviraumyesha na cha kashchichchhrinoti me
Dharmadarthashcha kamashcha sa kimartham na sevyate
5.50
न जातु कामान्न भयान्न लोभा;द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः
नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये; जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः
Na jatu kamanna bhayanna lobha;ddharmam tyajejjivitasyapi hetoh
Nityo dharmah sukhaduhkhe tvanitye; jivo nityo heturasya tvanityah
5.51
इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थाय यः पठेत्
स भारतफलं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति
Imam bharatasavitrim pratarutthaya yah pathet
Sa bharataphalam prapya param brahmadhigachchhati
5.52
यथा समुद्रो भगवान्यथा च हिमवान्गिरिः
ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते
Yatha samudro bhagavanyatha cha himavangirih
Khyatavubhau ratnanidhi tatha bharatamuchyate
5.53
महाभारतमाख्यानं यः पठेत्सुसमाहितः
स गच्छेत्परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशयः
Mahabharatamakhyanam yah pathetsusamahitah
Sa gachchhetparamam siddhimiti me nasti sanshayah
5.54
द्वैपायनोष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं; पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं; किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन
Dvaipayanoshthaputanihsritamaprameyam; punyam pavitramatha papaharam shivam cha
Yo bharatam samadhigachchhati vachyamanam; kim tasya pushkarajalairabhishechanena