UtshovChapter 4
4.1
वैशंपायन उवाच
काली स्त्री पाण्डुरैर्दन्तैः प्रविश्य हसती निशि
स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां परिधावति
Vaishampayana uvacha
Kali stri pandurairdantaih pravishya hasati nishi
Striyah svapneshu mushnanti dvarakam paridhavati
4.2
अलंकाराश्च छत्रं च ध्वजाश्च कवचानि च
ह्रियमाणान्यदृश्यन्त रक्षोभिः सुभयानकैः
Alankarashcha chhatram cha dhvajashcha kavachani cha
Hriyamananyadrishyanta rakshobhih subhayanakaih
4.3
तच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयस्मयम्
दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा
Tachchagnidattam krishnasya vajranabhamayasmayam
Divamachakrame chakram vrishninam pashyatam tada
4.4
युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं; हयाहरन्पश्यतो दारुकस्य
ते सागरस्योपरिष्टादवर्त;न्मनोजवाश्चतुरो वाजिमुख्याः
Yuktam ratham divyamadityavarnam; hayaharanpashyato darukasya
Te sagarasyoparishtadavarta;nmanojavashchaturo vajimukhyah
4.5
तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ; सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम्
उच्चैर्जह्रुरप्सरसो दिवानिशं; वाचश्चोचुर्गम्यतां तीर्थयात्रा
Talah suparnashcha mahadhvajau tau; supujitau ramajanardanabhyam
Uchchairjahrurapsaraso divanisham; vachashchochurgamyatam tirthayatra
4.6
ततो जिगमिषन्तस्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः
सान्तःपुरास्तदा तीर्थयात्रामैच्छन्नरर्षभाः
Tato jigamishantaste vrishnyandhakamaharathah
Santahpurastada tirthayatramaichchhannararshabhah
4.7
ततो भोज्यं च भक्ष्यं च पेयं चान्धकवृष्णयः
बहु नानाविधं चक्रुर्मद्यं मांसमनेकशः
Tato bhojyam cha bhakshyam cha peyam chandhakavrishnayah
Bahu nanavidham chakrurmadyam mansamanekashah
4.8
ततः सीधुषु सक्ताश्च निर्ययुर्नगराद्बहिः
यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमन्तस्तिग्मतेजसः
Tatah sidhushu saktashcha niryayurnagaradbahih
Yanairashvairgajaishchaiva shrimantastigmatejasah
4.9
ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्देशं यथागृहम्
प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा
Tatah prabhase nyavasanyathoddesham yathagriham
Prabhutabhakshyapeyaste sadara yadavastada
4.10
निविष्टांस्तान्निशम्याथ समुद्रान्ते स योगवित्
जगामामन्त्र्य तान्वीरानुद्धवोऽर्थविशारदः
Nivishtanstannishamyatha samudrante sa yogavit
Jagamamantrya tanviranuddhavorthavisharadah
4.11
तं प्रस्थितं महात्मानमभिवाद्य कृताञ्जलिम्
जानन्विनाशं वृष्णीनां नैच्छद्वारयितुं हरिः
Tam prasthitam mahatmanamabhivadya kritanjalim
Jananvinasham vrishninam naichchhadvarayitum harih
4.12
ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः
अपश्यन्नुद्धवं यान्तं तेजसावृत्य रोदसी
Tatah kalaparitaste vrishnyandhakamaharathah
Apashyannuddhavam yantam tejasavritya rodasi
4.13
ब्राह्मणार्थेषु यत्सिद्धमन्नं तेषां महात्मनाम्
तद्वानरेभ्यः प्रददुः सुरागन्धसमन्वितम्
Brahmanartheshu yatsiddhamannam tesham mahatmanam
Tadvanarebhyah pradaduh suragandhasamanvitam
4.14
ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्तकसंकुलम्
प्रावर्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम्
Tatasturyashatakirnam natanartakasankulam
Pravartata mahapanam prabhase tigmatejasam
4.15
कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा
अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च
Krishnasya sannidhau ramah sahitah kritavarmana
Apibadyuyudhanashcha gado babhrustathaiva cha
4.16
ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः
अब्रवीत्कृतवर्माणमवहस्यावमन्य च
Tatah parishado madhye yuyudhano madotkatah
Abravitkritavarmanamavahasyavamanya cha
4.17
कः क्षत्रियो मन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव
न तन्मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत्त्वया कृतम्
Kah kshatriyo manyamanah suptanhanyanmritaniva
Na tanmrishyanti hardikya yadava yattvaya kritam
4.18
इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः
प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यमवमन्य च
Ityukte yuyudhanena pujayamasa tadvachah
Pradyumno rathinam shreshtho hardikyamavamanya cha
4.19
ततः परमसंक्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत्
निर्दिशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना
Tatah paramasankruddhah kritavarma tamabravit
Nirdishanniva savagyam tada savyena panina
4.20
भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युद्धे प्रायगतस्त्वया
वधेन सुनृशंसेन कथं वीरेण पातितः
Bhurishravashchhinnabahuryuddhe prayagatastvaya
Vadhena sunrishansena katham virena patitah
4.21
इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा
तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षां चक्रे स मन्युमान्
Iti tasya vachah shrutva keshavah paraviraha
Tiryaksaroshaya drishtya viksham chakre sa manyuman
4.22
मणिः स्यमन्तकश्चैव यः स सत्राजितोऽभवत्
तां कथां स्मारयामास सात्यकिर्मधुसूदनम्
Manih syamantakashchaiva yah sa satrajitobhavat
Tam katham smarayamasa satyakirmadhusudanam
4.23
तच्छ्रुत्वा केशवस्याङ्कमगमद्रुदती तदा
सत्यभामा प्रकुपिता कोपयन्ती जनार्दनम्
Tachchhrutva keshavasyankamagamadrudati tada
Satyabhama prakupita kopayanti janardanam
4.24
तत उत्थाय सक्रोधः सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत्
पञ्चानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः
Tata utthaya sakrodhah satyakirvakyamabravit
Panchanam draupadeyanam dhrishtadyumnashikhandinoh
4.25
एष गच्छामि पदवीं सत्येन च तथा शपे
सौप्तिके ये च निहताः सुप्तानेन दुरात्मना
Esha gachchhami padavim satyena cha tatha shape
Sauptike ye cha nihatah suptanena duratmana
4.26
द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा
समाप्तमायुरस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे
Dronaputrasahayena papena kritavarmana
Samaptamayurasyadya yashashchapi sumadhyame
4.27
इतीदमुक्त्वा खड्गेन केशवस्य समीपतः
अभिद्रुत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः
Itidamuktva khadgena keshavasya samipatah
Abhidrutya shirah kruddhashchichchheda kritavarmanah
4.28
तथान्यानपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः
अभ्यधावद्धृषीकेशो विनिवारयिषुस्तदा
Tathanyanapi nighnantam yuyudhanam samantatah
Abhyadhavaddhrishikesho vinivarayishustada
4.29
एकीभूतास्ततः सर्वे कालपर्यायचोदिताः
भोजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन्
Ekibhutastatah sarve kalaparyayachoditah
Bhojandhaka maharaja shaineyam paryavarayan
4.30
तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्दनः
न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम्
Tandrishtva patatasturnamabhikruddhanjanardanah
Na chukrodha mahateja janankalasya paryayam
4.31
ते तु पानमदाविष्टाश्चोदिताश्चैव मन्युना
युयुधानमथाभ्यघ्नन्नुच्छिष्टैर्भाजनैस्तदा
Te tu panamadavishtashchoditashchaiva manyuna
Yuyudhanamathabhyaghnannuchchhishtairbhajanaistada
4.32
हन्यमाने तु शैनेये क्रुद्धो रुक्मिणिनन्दनः
तदन्तरमुपाधावन्मोक्षयिष्यञ्शिनेः सुतम्
Hanyamane tu shaineye kruddho rukmininandanah
Tadantaramupadhavanmokshayishyanshineh sutam
4.33
स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चान्धकैः सह
बहुत्वान्निहतौ तत्र उभौ कृष्णस्य पश्यतः
Sa bhojaih saha sanyuktah satyakishchandhakaih saha
Bahutvannihatau tatra ubhau krishnasya pashyatah
4.34
हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दनः
एरकाणां तदा मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः
Hatam drishtva tu shaineyam putram cha yadunandanah
Erakanam tada mushtim kopajjagraha keshavah
4.35
तदभून्मुसलं घोरं वज्रकल्पमयोमयम्
जघान तेन कृष्णस्तान्येऽस्य प्रमुखतोऽभवन्
Tadabhunmusalam ghoram vajrakalpamayomayam
Jaghana tena krishnastanyesya pramukhatobhavan
4.36
ततोऽन्धकाश्च भोजाश्च शैनेया वृष्णयस्तथा
जघ्नुरन्योन्यमाक्रन्दे मुसलैः कालचोदिताः
Tatondhakashcha bhojashcha shaineya vrishnayastatha
Jaghnuranyonyamakrande musalaih kalachoditah
4.37
यस्तेषामेरकां कश्चिज्जग्राह रुषितो नृप
वज्रभूतेव सा राजन्नदृश्यत तदा विभो
Yasteshamerakam kashchijjagraha rushito nripa
Vajrabhuteva sa rajannadrishyata tada vibho
4.38
तृणं च मुसलीभूतमपि तत्र व्यदृश्यत
ब्रह्मदण्डकृतं सर्वमिति तद्विद्धि पार्थिव
Trinam cha musalibhutamapi tatra vyadrishyata
Brahmadandakritam sarvamiti tadviddhi parthiva
4.39
आविध्याविध्य ते राजन्प्रक्षिपन्ति स्म यत्तृणम्
तद्वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम्
Avidhyavidhya te rajanprakshipanti sma yattrinam
Tadvajrabhutam musalam vyadrishyata tada dridham
4.40
अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत
मत्ताः परिपतन्ति स्म पोथयन्तः परस्परम्
Avadhitpitaram putrah pita putram cha bharata
Mattah paripatanti sma pothayantah parasparam
4.41
पतंगा इव चाग्नौ ते न्यपतन्कुकुरान्धकाः
नासीत्पलायने बुद्धिर्वध्यमानस्य कस्यचित्
Patanga iva chagnau te nyapatankukurandhakah
Nasitpalayane buddhirvadhyamanasya kasyachit
4.42
तं तु पश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्य पर्ययम्
मुसलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः
Tam tu pashyanmahabahurjanankalasya paryayam
Musalam samavashtabhya tasthau sa madhusudanah
4.43
साम्बं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भारत
Sambam cha nihatam drishtva charudeshnam cha madhavah
Pradyumnam chaniruddham cha tatashchukrodha bharata
4.44
गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं कोपसमन्वितः
स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः
Gadam vikshya shayanam cha bhrisham kopasamanvitah
Sa nihshesham tada chakre sharngachakragadadharah
4.45
तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः
दारुकश्चैव दाशार्हमूचतुर्यन्निबोध तत्
Tam nighnantam mahateja babhruh parapuranjayah
Darukashchaiva dasharhamuchaturyannibodha tat
4.46
भगवन्संहृतं सर्वं त्वया भूयिष्ठमच्युत
रामस्य पदमन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः
Bhagavansanhritam sarvam tvaya bhuyishthamachyuta
Ramasya padamanvichchha tatra gachchhama yatra sah