UtshovChapter 208
208.1
गुरुरुवाच
दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः
ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम्
Gururuvacha
Duranteshvindriyartheshu saktah sidanti jantavah
Ye tvasakta mahatmanaste yanti paramam gatim
208.2
जन्ममृत्युजरादुःखैर्व्याधिभिर्मनसः क्लमैः
दृष्ट्वेमं संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान्
Janmamrityujaraduhkhairvyadhibhirmanasah klamaih
Drishtvemam santatam lokam ghatenmokshaya buddhiman
208.3
वाङ्मनोभ्यां शरीरेण शुचिः स्यादनहंकृतः
प्रशान्तो ज्ञानवान्भिक्षुर्निरपेक्षश्चरेत्सुखम्
Vanmanobhyam sharirena shuchih syadanahankritah
Prashanto gyanavanbhikshurnirapekshashcharetsukham
208.4
अथ वा मनसः सङ्गं पश्येद्भूतानुकम्पया
अत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत्
Atha va manasah sangam pashyedbhutanukampaya
Atrapyupeksham kurvita gyatva karmaphalam jagat
208.5
यत्कृतं प्राक्शुभं कर्म पापं वा तदुपाश्नुते
तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद्वाग्बुद्धिकर्मभिः
Yatkritam prakshubham karma papam va tadupashnute
Tasmachchhubhani karmani kuryadvagbuddhikarmabhih
208.6
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम्
क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत्
Ahinsa satyavachanam sarvabhuteshu charjavam
Kshama chaivapramadashcha yasyaite sa sukhi bhavet
208.7
यश्चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम्
दुःखान्निःसरणं वेद स तत्त्वज्ञः सुखी भवेत्
Yashchainam paramam dharmam sarvabhutasukhavaham
Duhkhannihsaranam veda sa tattvagyah sukhi bhavet
208.8
तस्मात्समाहितं बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत्
नापध्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेदसत्
Tasmatsamahitam buddhya mano bhuteshu dharayet
Napadhyayenna sprihayennabaddham chintayedasat
208.9
अवाग्योगप्रयोगेण मनोज्ञं संप्रवर्तते
विवक्षता वा सद्वाक्यं धर्मं सूक्ष्ममवेक्षता
सत्यां वाचमहिंस्रां च वदेदनपवादिनीम्
Avagyogaprayogena manogyam sampravartate
Vivakshata va sadvakyam dharmam sukshmamavekshata
Satyam vachamahinsram cha vadedanapavadinim
208.10
कल्कापेतामपरुषामनृशंसामपैशुनाम्
ईदृगल्पं च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चेतसा
Kalkapetamaparushamanrishansamapaishunam
Idrigalpam cha vaktavyamavikshiptena chetasa
208.11
वाक्प्रबुद्धो हि संरागाद्विरागाद्व्याहरेद्यदि
बुद्ध्या ह्यनिगृहीतेन मनसा कर्म तामसम्
रजोभूतैर्हि करणैः कर्मणा प्रतिपद्यते
Vakprabuddho hi sanragadviragadvyaharedyadi
Buddhya hyanigrihitena manasa karma tamasam
Rajobhutairhi karanaih karmana pratipadyate
208.12
स दुःखं प्राप्य लोकेऽस्मिन्नरकायोपपद्यते
तस्मान्मनोवाक्शरीरैराचरेद्धैर्यमात्मनः
Sa duhkham prapya lokesminnarakayopapadyate
Tasmanmanovaksharirairachareddhairyamatmanah
208.13
प्रकीर्णमेषभारो हि यद्वद्धार्येत दस्युभिः
प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारमबुधास्तथा
Prakirnameshabharo hi yadvaddharyeta dasyubhih
Pratilomam disham buddhva sansaramabudhastatha
208.14
तानेव च यथा दस्यून्क्षिप्त्वा गच्छेच्छिवां दिशम्
तथा रजस्तमःकर्माण्युत्सृज्य प्राप्नुयात्सुखम्
Taneva cha yatha dasyunkshiptva gachchhechchhivam disham
Tatha rajastamahkarmanyutsrijya prapnuyatsukham
208.15
निःसंदिग्धमनीहो वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः
विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः
Nihsandigdhamaniho vai muktah sarvaparigrahaih
Viviktachari laghvashi tapasvi niyatendriyah
208.16
ज्ञानदग्धपरिक्लेशः प्रयोगरतिरात्मवान्
निष्प्रचारेण मनसा परं तदधिगच्छति
Gyanadagdhaparikleshah prayogaratiratmavan
Nishpracharena manasa param tadadhigachchhati
208.17
धृतिमानात्मवान्बुद्धिं निगृह्णीयादसंशयम्
मनो बुद्ध्या निगृह्णीयाद्विषयान्मनसात्मनः
Dhritimanatmavanbuddhim nigrihniyadasanshayam
Mano buddhya nigrihniyadvishayanmanasatmanah
208.18
निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे
देवतास्ताः प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तमीश्वरम्
Nigrihitendriyasyasya kurvanasya mano vashe
Devatastah prakashante hrishta yanti tamishvaram
208.19
ताभिः संसक्तमनसो ब्रह्मवत्संप्रकाशते
एतैश्चापगतैः सर्वैर्ब्रह्मभूयाय कल्पते
Tabhih sansaktamanaso brahmavatsamprakashate
Etaishchapagataih sarvairbrahmabhuyaya kalpate
208.20
अथ वा न प्रवर्तेत योगतन्त्रैरुपक्रमेत्
येन तन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः स्यात्तत्तदाचरेत्
Atha va na pravarteta yogatantrairupakramet
Yena tantramayam tantram vrittih syattattadacharet
208.21
कणपिण्याककुल्माषशाकयावकसक्तवः
तथा मूलफलं भैक्षं पर्यायेणोपयोजयेत्
Kanapinyakakulmashashakayavakasaktavah
Tatha mulaphalam bhaiksham paryayenopayojayet
208.22
आहारं नियतं चैव देशे काले च सात्त्विकम्
तत्परीक्ष्यानुवर्तेत यत्प्रवृत्त्यनुवर्तकम्
Aharam niyatam chaiva deshe kale cha sattvikam
Tatparikshyanuvarteta yatpravrittyanuvartakam
208.23
प्रवृत्तं नोपरुन्धेत शनैरग्निमिवेन्धयेत्
ज्ञानेन्धितं ततो ज्ञानमर्कवत्संप्रकाशते
Pravrittam noparundheta shanairagnimivendhayet
Gyanendhitam tato gyanamarkavatsamprakashate
208.24
ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं त्रीँल्लोकानधितिष्ठति
विज्ञानानुगतं ज्ञानमज्ञानादपकृष्यते
Gyanadhishthanamagyanam trinllokanadhitishthati
Vigyananugatam gyanamagyanadapakrishyate
208.25
पृथक्त्वात्संप्रयोगाच्च नासूयुर्वेद शाश्वतम्
स तयोरपवर्गज्ञो वीतरागो विमुच्यते
Prithaktvatsamprayogachcha nasuyurveda shashvatam
Sa tayorapavargagyo vitarago vimuchyate
208.26
वयोतीतो जरामृत्यू जित्वा ब्रह्म सनातनम्
अमृतं तदवाप्नोति यत्तदक्षरमव्ययम्
Vayotito jaramrityu jitva brahma sanatanam
Amritam tadavapnoti yattadaksharamavyayam