UtshovChapter 185
185.1
भृगुरुवाच
वानप्रस्थाः खलु ऋषिधर्ममनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि सुविविक्तेष्वरण्येषु मृगमहिषवराहसृमरगजाकीर्णेषु तपस्यन्तोऽनुसंचरन्ति
त्यक्तग्राम्यवस्त्राहारोपभोगा वन्यौषधिमूलफलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः स्थानासनिनो भूमिपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशकुशचर्मवल्कलसंवृताङ्गाः केशश्मश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शना अस्कन्नहोमबलिकालानुष्ठायिनः समित्कुशकुसुमोपहारहोमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवननिष्टप्तविभिन्नसर्वत्वचो विविधनियमयोगचर्याविहितधर्मानुष्ठानहृतमांसशोणितास्त्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहन्ति
Bhriguruvacha
Vanaprasthah khalu rishidharmamanusarantah punyani tirthani nadiprasravanani suvivikteshvaranyeshu mrigamahishavarahasrimaragajakirneshu tapasyantonusancharanti
Tyaktagramyavastraharopabhoga vanyaushadhimulaphalaparnaparimitavichitraniyataharah sthanasanino bhumipashanasikatasharkaravalukabhasmashayinah kashakushacharmavalkalasanvritangah keshashmashrunakharomadharino niyatakalopasparshana askannahomabalikalanushthayinah samitkushakusumopaharahomarjanalabdhavishramah shitoshnapavananishtaptavibhinnasarvatvacho vividhaniyamayogacharyavihitadharmanushthanahritamansashonitastvagasthibhuta dhritiparah sattvayogachchhariranyudvahanti
185.2
यस्त्वेतां नियतश्चर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत्
स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान्
Yastvetam niyatashcharyam brahmarshivihitam charet
Sa dahedagnivaddoshanjayellokanshcha durjayan
185.3
परिव्राजकानां पुनराचारस्तद्यथा
विमुच्याग्निधनकलत्रपरिबर्हसङ्गानात्मनः स्नेहपाशानवधूय परिव्रजन्ति समलोष्टाश्मकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वारम्भेष्वसक्तबुद्धयोऽरिमित्रोदासीनेषु तुल्यवृत्तयः स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जानां भूतानां वाङ्मनःकर्मभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवतायतनान्यनुचरन्तो वासार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा नगरे पञ्चरात्रिका ग्रामैकरात्रिकाः
प्रविश्य च प्राणधारणमात्रार्थं द्विजातीनां भवनान्यसंकीर्णकर्मणामुपतिष्ठेयुः पात्रपतितायाचितभैक्षाः कामक्रोधदर्पमोहलोभकार्पण्यदम्भपरिवादाभिमानहिंसानिवृत्ता इति
Parivrajakanam punaracharastadyatha
Vimuchyagnidhanakalatraparibarhasanganatmanah snehapashanavadhuya parivrajanti samaloshtashmakanchanastrivargapravritteshvarambheshvasaktabuddhayorimitrodasineshu tulyavrittayah sthavarajarayujandajasvedajodbhijjanam bhutanam vanmanahkarmabhiranabhidrohinoniketah parvatapulinavrikshamuladevatayatananyanucharanto vasarthamupeyurnagaram gramam va nagare pancharatrika gramaikaratrikah
Pravishya cha pranadharanamatrartham dvijatinam bhavananyasankirnakarmanamupatishtheyuh patrapatitayachitabhaikshah kamakrodhadarpamohalobhakarpanyadambhaparivadabhimanahinsanivritta iti
185.4
भवति चात्र श्लोकः
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा चरति यो मुनिः
न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित्
Bhavati chatra shlokah
Abhayam sarvabhutebhyo dattva charati yo munih
Na tasya sarvabhutebhyo bhayamutpadyate kvachit
185.5
कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं; शारीरमग्निं स्वमुखे जुहोति
यो भैक्षचर्योपगतैर्हविर्भि;श्चिताग्निनां स व्यतियाति लोकान्
Kritvagnihotram svasharirasanstham; shariramagnim svamukhe juhoti
Yo bhaikshacharyopagatairhavirbhi;shchitagninam sa vyatiyati lokan
185.6
मोक्षाश्रमं यः कुरुते यथोक्तं; शुचिः सुसंकल्पितबुद्धियुक्तः
अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं; स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः
Mokshashramam yah kurute yathoktam; shuchih susankalpitabuddhiyuktah
Anindhanam jyotiriva prashantam; sa brahmalokam shrayate dvijatih
185.7
भरद्वाज उवाच
अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते
तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति
Bharadvaja uvacha
Asmallokatparo lokah shruyate nopalabhyate
Tamaham gyatumichchhami tadbhavanvaktumarhati
185.8
भृगुरुवाच
उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते
पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स वरो लोक उच्यते
Bhriguruvacha
Uttare himavatparshve punye sarvagunanvite
Punyah kshemyashcha kamyashcha sa varo loka uchyate
185.9
तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यन्तनिर्मलाः
लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः
Tatra hyapapakarmanah shuchayotyantanirmalah
Lobhamohaparityakta manava nirupadravah
185.10
स स्वर्गसदृशो देशस्तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः
काले मृत्युः प्रभवति स्पृशन्ति व्याधयो न च
Sa svargasadrisho deshastatra hyuktah shubha gunah
Kale mrityuh prabhavati sprishanti vyadhayo na cha
185.11
न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः
न चान्योन्यवधस्तत्र द्रव्येषु न च विस्मयः
परोक्षधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते
Na lobhah paradareshu svadaranirato janah
Na chanyonyavadhastatra dravyeshu na cha vismayah
Parokshadharmo naivasti sandeho napi jayate
185.12
कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते
शय्यायानासनोपेताः प्रासादभवनाश्रयाः
सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः
Kritasya tu phalam tatra pratyakshamupalabhyate
Shayyayanasanopetah prasadabhavanashrayah
Sarvakamairvritah kechiddhemabharanabhushitah
185.13
प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते
श्रमेण महता केचित्कुर्वन्ति प्राणधारणम्
Pranadharanamatram tu keshanchidupapadyate
Shramena mahata kechitkurvanti pranadharanam
185.14
इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैकृतिका नराः
सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनोऽपरे
Iha dharmaparah kechitkechinnaikritika narah
Sukhita duhkhitah kechinnirdhana dhaninopare
185.15
इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते
लोभश्चार्थकृतो नॄणां येन मुह्यन्ति पण्डिताः
Iha shramo bhayam mohah kshudha tivra cha jayate
Lobhashcharthakrito nrinam yena muhyanti panditah
185.16
इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः
यस्तद्वेदोभयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते
Iha chinta bahuvidha dharmadharmasya karmanah
Yastadvedobhayam pragyah papmana na sa lipyate
185.17
सोपधं निकृतिः स्तेयं परिवादोऽभ्यसूयता
परोपघातो हिंसा च पैशुन्यमनृतं तथा
Sopadham nikritih steyam parivadobhyasuyata
Paropaghato hinsa cha paishunyamanritam tatha
185.18
एतानासेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते
यस्त्वेतान्नाचरेद्विद्वांस्तपस्तस्याभिवर्धते
Etanasevate yastu tapastasya prahiyate
Yastvetannacharedvidvanstapastasyabhivardhate
185.19
कर्मभूमिरियं लोक इह कृत्वा शुभाशुभम्
शुभैः शुभमवाप्नोति कृत्वाशुभमतोऽन्यथा
Karmabhumiriyam loka iha kritva shubhashubham
Shubhaih shubhamavapnoti kritvashubhamatonyatha
185.20
इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा
इष्ट्वेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः
Iha prajapatih purvam devah sarshiganastatha
Ishtveshtatapasah puta brahmalokamupashritah
185.21
उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः
इहत्यास्तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतो जनाः
Uttarah prithivibhagah sarvapunyatamah shubhah
Ihatyastatra jayante ye vai punyakrito janah
185.22
असत्कर्माणि कुर्वन्तस्तिर्यग्योनिषु चापरे
क्षीणायुषस्तथैवान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले
Asatkarmani kurvantastiryagyonishu chapare
Kshinayushastathaivanye nashyanti prithivitale
185.23
अन्योन्यभक्षणे सक्ता लोभमोहसमन्विताः
इहैव परिवर्तन्ते न ते यान्त्युत्तरां दिशम्
Anyonyabhakshane sakta lobhamohasamanvitah
Ihaiva parivartante na te yantyuttaram disham
185.24
ये गुरूनुपसेवन्ते नियता ब्रह्मचारिणः
पन्थानं सर्वलोकानां ते जानन्ति मनीषिणः
Ye gurunupasevante niyata brahmacharinah
Panthanam sarvalokanam te jananti manishinah
185.25
इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षेपाद्ब्रह्मनिर्मितः
धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान्
Ityuktoyam maya dharmah sankshepadbrahmanirmitah
Dharmadharmau hi lokasya yo vai vetti sa buddhiman
185.26
भीष्म उवाच
इत्युक्तो भृगुणा राजन्भरद्वाजः प्रतापवान्
भृगुं परमधर्मात्मा विस्मितः प्रत्यपूजयत्
Bhishma uvacha
Ityukto bhriguna rajanbharadvajah pratapavan
Bhrigum paramadharmatma vismitah pratyapujayat
185.27
एष ते प्रभवो राजञ्जगतः संप्रकीर्तितः
निखिलेन महाप्राज्ञ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
Esha te prabhavo rajanjagatah samprakirtitah
Nikhilena mahapragya kim bhuyah shrotumichchhasi