UtshovChapter 3
3.1
संजय उवाच
कृपस्य वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम्
अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वितः
Sanjaya uvacha
Kripasya vachanam shrutva dharmarthasahitam shubham
Ashvatthama maharaja duhkhashokasamanvitah
3.2
दह्यमानस्तु शोकेन प्रदीप्तेनाग्निना यथा
क्रूरं मनस्ततः कृत्वा तावुभौ प्रत्यभाषत
Dahyamanastu shokena pradiptenagnina yatha
Kruram manastatah kritva tavubhau pratyabhashata
3.3
पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति शोभना
तुष्यन्ति च पृथक्सर्वे प्रज्ञया ते स्वया स्वया
Purushe purushe buddhih sa sa bhavati shobhana
Tushyanti cha prithaksarve pragyaya te svaya svaya
3.4
सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम्
सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वात्मानं प्रशंसति
Sarvo hi manyate loka atmanam buddhimattaram
Sarvasyatma bahumatah sarvatmanam prashansati
3.5
सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता
परबुद्धिं च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत्
Sarvasya hi svaka pragya sadhuvade pratishthita
Parabuddhim cha nindanti svam prashansanti chasakrit
3.6
कारणान्तरयोगेन योगे येषां समा मतिः
तेऽन्योन्येन च तुष्यन्ति बहु मन्यन्ति चासकृत्
Karanantarayogena yoge yesham sama matih
Tenyonyena cha tushyanti bahu manyanti chasakrit
3.7
तस्यैव तु मनुष्यस्य सा सा बुद्धिस्तदा तदा
कालयोगविपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते
Tasyaiva tu manushyasya sa sa buddhistada tada
Kalayogaviparyasam prapyanyonyam vipadyate
3.8
अचिन्त्यत्वाद्धि चित्तानां मनुष्याणां विशेषतः
चित्तवैकल्यमासाद्य सा सा बुद्धिः प्रजायते
Achintyatvaddhi chittanam manushyanam visheshatah
Chittavaikalyamasadya sa sa buddhih prajayate
3.9
यथा हि वैद्यः कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि
भेषजं कुरुते योगात्प्रशमार्थमिहाभिभो
Yatha hi vaidyah kushalo gyatva vyadhim yathavidhi
Bheshajam kurute yogatprashamarthamihabhibho
3.10
एवं कार्यस्य योगार्थं बुद्धिं कुर्वन्ति मानवाः
प्रज्ञया हि स्वया युक्तास्तां च निन्दन्ति मानवाः
Evam karyasya yogartham buddhim kurvanti manavah
Pragyaya hi svaya yuktastam cha nindanti manavah
3.11
अन्यया यौवने मर्त्यो बुद्ध्या भवति मोहितः
मध्येऽन्यया जरायां तु सोऽन्यां रोचयते मतिम्
Anyaya yauvane martyo buddhya bhavati mohitah
Madhyenyaya jarayam tu sonyam rochayate matim
3.12
व्यसनं वा पुनर्घोरं समृद्धिं वापि तादृशीम्
अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम्
Vyasanam va punarghoram samriddhim vapi tadrishim
Avapya purusho bhoja kurute buddhivaikritam
3.13
एकस्मिन्नेव पुरुषे सा सा बुद्धिस्तदा तदा
भवत्यनित्यप्रज्ञत्वात्सा तस्यैव न रोचते
Ekasminneva purushe sa sa buddhistada tada
Bhavatyanityapragyatvatsa tasyaiva na rochate
3.14
निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यति
तस्यां प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका
Nishchitya tu yathapragyam yam matim sadhu pashyati
Tasyam prakurute bhavam sa tasyodyogakarika
3.15
सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतदिति निश्चितः
कर्तुमारभते प्रीतो मरणादिषु कर्मसु
Sarvo hi purusho bhoja sadhvetaditi nishchitah
Kartumarabhate prito maranadishu karmasu
3.16
सर्वे हि युक्तिं विज्ञाय प्रज्ञां चापि स्वकां नराः
चेष्टन्ते विविधाश्चेष्टा हितमित्येव जानते
Sarve hi yuktim vigyaya pragyam chapi svakam narah
Cheshtante vividhashcheshta hitamityeva janate
3.17
उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम
युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि मम शोकविनाशिनीम्
Upajata vyasanaja yeyamadya matirmama
Yuvayostam pravakshyami mama shokavinashinim
3.18
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय च
वर्णे वर्णे समाधत्त एकैकं गुणवत्तरम्
Prajapatih prajah srishtva karma tasu vidhaya cha
Varne varne samadhatta ekaikam gunavattaram
3.19
ब्राह्मणे दममव्यग्रं क्षत्रिये तेज उत्तमम्
दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम्
Brahmane damamavyagram kshatriye teja uttamam
Dakshyam vaishye cha shudre cha sarvavarnanukulatam
3.20
अदान्तो ब्राह्मणोऽसाधुर्निस्तेजाः क्षत्रियोऽधमः
अदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूलवान्
Adanto brahmanosadhurnistejah kshatriyodhamah
Adaksho nindyate vaishyah shudrashcha pratikulavan
3.21
सोऽस्मि जातः कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणानां सुपूजिते
मन्दभाग्यतयास्म्येतं क्षत्रधर्ममनु ष्ठितः
Sosmi jatah kule shreshthe brahmananam supujite
Mandabhagyatayasmyetam kshatradharmamanu shthitah
3.22
क्षत्रधर्मं विदित्वाहं यदि ब्राह्मण्यसंश्रितम्
प्रकुर्यां सुमहत्कर्म न मे तत्साधु संमतम्
Kshatradharmam viditvaham yadi brahmanyasanshritam
Prakuryam sumahatkarma na me tatsadhu sammatam
3.23
धारयित्वा धनुर्दिव्यं दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे
पितरं निहतं दृष्ट्वा किं नु वक्ष्यामि संसदि
Dharayitva dhanurdivyam divyanyastrani chahave
Pitaram nihatam drishtva kim nu vakshyami sansadi
3.24
सोऽहमद्य यथाकामं क्षत्रधर्ममुपास्य तम्
गन्तास्मि पदवीं राज्ञः पितुश्चापि महाद्युतेः
Sohamadya yathakamam kshatradharmamupasya tam
Gantasmi padavim ragyah pitushchapi mahadyuteh
3.25
अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनः
विमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विताः
वयं जिता मताश्चैषां श्रान्ता व्यायमनेन च
Adya svapsyanti panchala vishvasta jitakashinah
Vimuktayugyakavacha harshena cha samanvitah
Vayam jita matashchaisham shranta vyayamanena cha
3.26
तेषां निशि प्रसुप्तानां स्वस्थानां शिबिरे स्वके
अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम्
Tesham nishi prasuptanam svasthanam shibire svake
Avaskandam karishyami shibirasyadya dushkaram
3.27
तानवस्कन्द्य शिबिरे प्रेतभूतान्विचेतसः
सूदयिष्यामि विक्रम्य मघवानिव दानवान्
Tanavaskandya shibire pretabhutanvichetasah
Sudayishyami vikramya maghavaniva danavan
3.28
अद्य तान्सहितान्सर्वान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्
सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानलः
निहत्य चैव पाञ्चालाञ्शान्तिं लब्धास्मि सत्तम
Adya tansahitansarvandhrishtadyumnapurogaman
Sudayishyami vikramya kaksham dipta ivanalah
Nihatya chaiva panchalanshantim labdhasmi sattama
3.29
पाञ्चालेषु चरिष्यामि सूदयन्नद्य संयुगे
पिनाकपाणिः संक्रुद्धः स्वयं रुद्रः पशुष्विव
Panchaleshu charishyami sudayannadya sanyuge
Pinakapanih sankruddhah svayam rudrah pashushviva
3.30
अद्याहं सर्वपाञ्चालान्निहत्य च निकृत्य च
अर्दयिष्यामि संक्रुद्धो रणे पाण्डुसुतांस्तथा
Adyaham sarvapanchalannihatya cha nikritya cha
Ardayishyami sankruddho rane pandusutanstatha
3.31
अद्याहं सर्वपाञ्चालैः कृत्वा भूमिं शरीरिणीम्
प्रहृत्यैकैकशस्तेभ्यो भविष्याम्यनृणः पितुः
Adyaham sarvapanchalaih kritva bhumim sharirinim
Prahrityaikaikashastebhyo bhavishyamyanrinah pituh
3.32
दुर्योधनस्य कर्णस्य भीष्मसैन्धवयोरपि
गमयिष्यामि पाञ्चालान्पदवीमद्य दुर्गमाम्
Duryodhanasya karnasya bhishmasaindhavayorapi
Gamayishyami panchalanpadavimadya durgamam
3.33
अद्य पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशि
विरात्रे प्रमथिष्यामि पशोरिव शिरो बलात्
Adya panchalarajasya dhrishtadyumnasya vai nishi
Viratre pramathishyami pashoriva shiro balat
3.34
अद्य पाञ्चालपाण्डूनां शयितानात्मजान्निशि
खड्गेन निशितेनाजौ प्रमथिष्यामि गौतम
Adya panchalapandunam shayitanatmajannishi
Khadgena nishitenajau pramathishyami gautama
3.35
अद्य पाञ्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके
कृतकृत्यः सुखी चैव भविष्यामि महामते
Adya panchalasenam tam nihatya nishi sauptike
Kritakrityah sukhi chaiva bhavishyami mahamate