UtshovChapter 1
1.1
संजय उवाच
ततस्ते सहिता वीराः प्रयाता दक्षिणामुखाः
उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः
Sanjaya uvacha
Tataste sahita virah prayata dakshinamukhah
Upastamayavelayam shibirabhyashamagatah
1.2
विमुच्य वाहांस्त्वरिता भीताः समभवंस्तदा
गहनं देशमासाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते
Vimuchya vahanstvarita bhitah samabhavanstada
Gahanam deshamasadya prachchhanna nyavishanta te
1.3
सेनानिवेशमभितो नातिदूरमवस्थिताः
निकृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात्क्षतविक्षताः
Senaniveshamabhito natiduramavasthitah
Nikritta nishitaih shastraih samantatkshatavikshatah
1.4
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य पाण्डवानन्वचिन्तयन्
श्रुत्वा च निनदं घोरं पाण्डवानां जयैषिणाम्
Dirghamushnam cha nihshvasya pandavananvachintayan
Shrutva cha ninadam ghoram pandavanam jayaishinam
1.5
अनुसारभयाद्भीताः प्राङ्मुखाः प्राद्रवन्पुनः
ते मुहूर्तं ततो गत्वा श्रान्तवाहाः पिपासिताः
Anusarabhayadbhitah pranmukhah pradravanpunah
Te muhurtam tato gatva shrantavahah pipasitah
1.6
नामृष्यन्त महेष्वासाः क्रोधामर्षवशं गताः
राज्ञो वधेन संतप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः
Namrishyanta maheshvasah krodhamarshavasham gatah
Ragyo vadhena santapta muhurtam samavasthitah
1.7
धृतराष्ट्र उवाच
अश्रद्धेयमिदं कर्म कृतं भीमेन संजय
यत्स नागायुतप्राणः पुत्रो मम निपातितः
Dhritarashtra uvacha
Ashraddheyamidam karma kritam bhimena sanjaya
Yatsa nagayutapranah putro mama nipatitah
1.8
अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननो युवा
पाण्डवैः समरे पुत्रो निहतो मम संजय
Avadhyah sarvabhutanam vajrasanhanano yuva
Pandavaih samare putro nihato mama sanjaya
1.9
न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः
यत्समेत्य रणे पार्थैः पुत्रो मम निपातितः
Na dishtamabhyatikrantum shakyam gavalgane naraih
Yatsametya rane parthaih putro mama nipatitah
1.10
अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम संजय
हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्न दीर्णं सहस्रधा
Adrisaramayam nunam hridayam mama sanjaya
Hatam putrashatam shrutva yanna dirnam sahasradha
1.11
कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति
न ह्यहं पाण्डवेयस्य विषये वस्तुमुत्सहे
Katham hi vriddhamithunam hataputram bhavishyati
Na hyaham pandaveyasya vishaye vastumutsahe
1.12
कथं राज्ञः पिता भूत्वा स्वयं राजा च संजय
प्रेष्यभूतः प्रवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात्
Katham ragyah pita bhutva svayam raja cha sanjaya
Preshyabhutah pravarteyam pandaveyasya shasanat
1.13
आज्ञाप्य पृथिवीं सर्वां स्थित्वा मूर्ध्नि च संजय
कथमद्य भविष्यामि प्रेष्यभूतो दुरन्तकृत्
Agyapya prithivim sarvam sthitva murdhni cha sanjaya
Kathamadya bhavishyami preshyabhuto durantakrit
1.14
कथं भीमस्य वाक्यानि श्रोतुं शक्ष्यामि संजय
येन पुत्रशतं पूर्णमेकेन निहतं मम
Katham bhimasya vakyani shrotum shakshyami sanjaya
Yena putrashatam purnamekena nihatam mama
1.15
कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मनः
अकुर्वता वचस्तेन मम पुत्रेण संजय
Kritam satyam vachastasya vidurasya mahatmanah
Akurvata vachastena mama putrena sanjaya
1.16
अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्योधने मम
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः किमकुर्वत संजय
Adharmena hate tata putre duryodhane mama
Kritavarma kripo draunih kimakurvata sanjaya
1.17
संजय उवाच
गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरमवस्थिताः
अपश्यन्त वनं घोरं नानाद्रुमलताकुलम्
Sanjaya uvacha
Gatva tu tavaka rajannatiduramavasthitah
Apashyanta vanam ghoram nanadrumalatakulam
1.18
ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतोयैर्हयोत्तमैः
सूर्यास्तमयवेलायामासेदुः सुमहद्वनम्
Te muhurtam tu vishramya labdhatoyairhayottamaih
Suryastamayavelayamaseduh sumahadvanam
1.19
नानामृगगणैर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम्
नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम्
Nanamrigaganairjushtam nanapakshisamakulam
Nanadrumalatachchhannam nanavyalanishevitam
1.20
नानातोयसमाकीर्णं तडागैरुपशोभितम्
पद्मिनीशतसंछन्नं नीलोत्पलसमायुतम्
Nanatoyasamakirnam tadagairupashobhitam
Padminishatasanchhannam nilotpalasamayutam
1.21
प्रविश्य तद्वनं घोरं वीक्षमाणाः समन्ततः
शाखासहस्रसंछन्नं न्यग्रोधं ददृशुस्ततः
Pravishya tadvanam ghoram vikshamanah samantatah
Shakhasahasrasanchhannam nyagrodham dadrishustatah
1.22
उपेत्य तु तदा राजन्न्यग्रोधं ते महारथाः
ददृशुर्द्विपदां श्रेष्ठाः श्रेष्ठं तं वै वनस्पतिम्
Upetya tu tada rajannyagrodham te maharathah
Dadrishurdvipadam shreshthah shreshtham tam vai vanaspatim
1.23
तेऽवतीर्य रथेभ्यस्तु विप्रमुच्य च वाजिनः
उपस्पृश्य यथान्यायं संध्यामन्वासत प्रभो
Tevatirya rathebhyastu vipramuchya cha vajinah
Upasprishya yathanyayam sandhyamanvasata prabho
1.24
ततोऽस्तं पर्वतश्रेष्ठमनुप्राप्ते दिवाकरे
सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी समपद्यत
Tatostam parvatashreshthamanuprapte divakare
Sarvasya jagato dhatri sharvari samapadyata
1.25
ग्रहनक्षत्रताराभिः प्रकीर्णाभिरलंकृतम्
नभोंऽशुकमिवाभाति प्रेक्षणीयं समन्ततः
Grahanakshatratarabhih prakirnabhiralankritam
Nabhonshukamivabhati prekshaniyam samantatah
1.26
ईषच्चापि प्रवल्गन्ति ये सत्त्वा रात्रिचारिणः
दिवाचराश्च ये सत्त्वास्ते निद्रावशमागताः
Ishachchapi pravalganti ye sattva ratricharinah
Divacharashcha ye sattvaste nidravashamagatah
1.27
रात्रिंचराणां सत्त्वानां निनादोऽभूत्सुदारुणः
क्रव्यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च शर्वरी
Ratrincharanam sattvanam ninadobhutsudarunah
Kravyadashcha pramudita ghora prapta cha sharvari
1.28
तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे दुःखशोकसमन्विताः
कृतवर्मा कृपो द्रौणिरुपोपविविशुः समम्
Tasminratrimukhe ghore duhkhashokasamanvitah
Kritavarma kripo draunirupopavivishuh samam
1.29
तत्रोपविष्टाः शोचन्तो न्यग्रोधस्य समन्ततः
तमेवार्थमतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयोः क्षयम्
Tatropavishtah shochanto nyagrodhasya samantatah
Tamevarthamatikrantam kurupandavayoh kshayam
1.30
निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर्धरणीतले
श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः
Nidraya cha paritanga nishedurdharanitale
Shramena sudridham yukta vikshata vividhaih sharaih
1.31
ततो निद्रावशं प्राप्तौ कृपभोजौ महारथौ
सुखोचितावदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले
तौ तु सुप्तौ महाराज श्रमशोकसमन्वितौ
Tato nidravasham praptau kripabhojau maharathau
Sukhochitavaduhkharhau nishannau dharanitale
Tau tu suptau maharaja shramashokasamanvitau
1.32
क्रोधामर्षवशं प्राप्तो द्रोणपुत्रस्तु भारत
नैव स्म स जगामाथ निद्रां सर्प इव श्वसन्
Krodhamarshavasham prapto dronaputrastu bharata
Naiva sma sa jagamatha nidram sarpa iva shvasan
1.33
न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानोऽतिमन्युना
वीक्षां चक्रे महाबाहुस्तद्वनं घोरदर्शनम्
Na lebhe sa tu nidram vai dahyamanotimanyuna
Viksham chakre mahabahustadvanam ghoradarshanam
1.34
वीक्षमाणो वनोद्देशं नानासत्त्वैर्निषेवितम्
अपश्यत महाबाहुर्न्यग्रोधं वायसायुतम्
Vikshamano vanoddesham nanasattvairnishevitam
Apashyata mahabahurnyagrodham vayasayutam
1.35
तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन्
सुखं स्वपन्तः कौरव्य पृथक्पृथगपाश्रयाः
Tatra kakasahasrani tam nisham paryanamayan
Sukham svapantah kauravya prithakprithagapashrayah
1.36
सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः
सोऽपश्यत्सहसायान्तमुलूकं घोरदर्शनम्
Supteshu teshu kakeshu visrabdheshu samantatah
Sopashyatsahasayantamulukam ghoradarshanam
1.37
महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रुपिङ्गलम्
सुदीर्घघोणानखरं सुपर्णमिव वेगिनम्
Mahasvanam mahakayam haryaksham babhrupingalam
Sudirghaghonanakharam suparnamiva veginam
1.38
सोऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्डजः
न्यग्रोधस्य ततः शाखां प्रार्थयामास भारत
Sotha shabdam mridum kritva liyamana ivandajah
Nyagrodhasya tatah shakham prarthayamasa bharata
1.39
संनिपत्य तु शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः
सुप्ताञ्जघान सुबहून्वायसान्वायसान्तकः
Sannipatya tu shakhayam nyagrodhasya vihangamah
Suptanjaghana subahunvayasanvayasantakah
1.40
केषांचिदच्छिनत्पक्षाञ्शिरांसि च चकर्त ह
चरणांश्चैव केषांचिद्बभञ्ज चरणायुधः
Keshanchidachchhinatpakshanshiransi cha chakarta ha
Charananshchaiva keshanchidbabhanja charanayudhah
1.41
क्षणेनाहन्स बलवान्येऽस्य दृष्टिपथे स्थिताः
तेषां शरीरावयवैः शरीरैश्च विशां पते
न्यग्रोधमण्डलं सर्वं संछन्नं सर्वतोऽभवत्
Kshanenahansa balavanyesya drishtipathe sthitah
Tesham shariravayavaih shariraishcha visham pate
Nyagrodhamandalam sarvam sanchhannam sarvatobhavat
1.42
तांस्तु हत्वा ततः काकान्कौशिको मुदितोऽभवत्
प्रतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः
Tanstu hatva tatah kakankaushiko muditobhavat
Pratikritya yathakamam shatrunam shatrusudanah
1.43
तद्दृष्ट्वा सोपधं कर्म कौशिकेन कृतं निशि
तद्भावकृतसंकल्पो द्रौणिरेको व्यचिन्तयत्
Taddrishtva sopadham karma kaushikena kritam nishi
Tadbhavakritasankalpo draunireko vyachintayat
1.44
उपदेशः कृतोऽनेन पक्षिणा मम संयुगे
शत्रूणां क्षपणे युक्तः प्राप्तकालश्च मे मतः
Upadeshah kritonena pakshina mama sanyuge
Shatrunam kshapane yuktah praptakalashcha me matah
1.45
नाद्य शक्या मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः
बलवन्तः कृतोत्साहा लब्धलक्षाः प्रहारिणः
राज्ञः सकाशे तेषां च प्रतिज्ञातो वधो मया
Nadya shakya maya hantum pandava jitakashinah
Balavantah kritotsaha labdhalakshah praharinah
Ragyah sakashe tesham cha pratigyato vadho maya
1.46
पतंगाग्निसमां वृत्तिमास्थायात्मविनाशिनीम्
न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः
छद्मना तु भवेत्सिद्धिः शत्रूणां च क्षयो महान्
Patangagnisamam vrittimasthayatmavinashinim
Nyayato yudhyamanasya pranatyago na sanshayah
Chhadmana tu bhavetsiddhih shatrunam cha kshayo mahan
1.47
तत्र संशयितादर्थाद्योऽर्थो निःसंशयो भवेत्
तं जना बहु मन्यन्ते येऽर्थशास्त्रविशारदाः
Tatra sanshayitadarthadyortho nihsanshayo bhavet
Tam jana bahu manyante yerthashastravisharadah
1.48
यच्चाप्यत्र भवेद्वाच्यं गर्हितं लोकनिन्दितम्
कर्तव्यं तन्मनुष्येण क्षत्रधर्मेण वर्तता
Yachchapyatra bhavedvachyam garhitam lokaninditam
Kartavyam tanmanushyena kshatradharmena vartata
1.49
निन्दितानि च सर्वाणि कुत्सितानि पदे पदे
सोपधानि कृतान्येव पाण्डवैरकृतात्मभिः
Ninditani cha sarvani kutsitani pade pade
Sopadhani kritanyeva pandavairakritatmabhih
1.50
अस्मिन्नर्थे पुरा गीतौ श्रूयेते धर्मचिन्तकैः
श्लोकौ न्यायमवेक्षद्भिस्तत्त्वार्थं तत्त्वदर्शिभिः
Asminnarthe pura gitau shruyete dharmachintakaih
Shlokau nyayamavekshadbhistattvartham tattvadarshibhih
1.51
परिश्रान्ते विदीर्णे च भुञ्जाने चापि शत्रुभिः
प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं रिपोर्बलम्
Parishrante vidirne cha bhunjane chapi shatrubhih
Prasthane cha praveshe cha prahartavyam riporbalam
1.52
निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम्
भिन्नयोधं बलं यच्च द्विधा युक्तं च यद्भवेत्
Nidrartamardharatre cha tatha nashtapranayakam
Bhinnayodham balam yachcha dvidha yuktam cha yadbhavet
1.53
इत्येवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां युधि मारणे
पाण्डूनां सह पाञ्चालैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान्
Ityevam nishchayam chakre suptanam yudhi marane
Pandunam saha panchalairdronaputrah pratapavan
1.54
स क्रूरां मतिमास्थाय विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः
सुप्तौ प्राबोधयत्तौ तु मातुलं भोजमेव च
Sa kruram matimasthaya vinishchitya muhurmuhuh
Suptau prabodhayattau tu matulam bhojameva cha
1.55
नोत्तरं प्रतिपेदे च तत्र युक्तं ह्रिया वृतः
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पविह्वलमब्रवीत्
Nottaram pratipede cha tatra yuktam hriya vritah
Sa muhurtamiva dhyatva bashpavihvalamabravit
1.56
हतो दुर्योधनो राजा एकवीरो महाबलः
यस्यार्थे वैरमस्माभिरासक्तं पाण्डवैः सह
Hato duryodhano raja ekaviro mahabalah
Yasyarthe vairamasmabhirasaktam pandavaih saha
1.57
एकाकी बहुभिः क्षुद्रैराहवे शुद्धविक्रमः
पातितो भीमसेनेन एकादशचमूपतिः
Ekaki bahubhih kshudrairahave shuddhavikramah
Patito bhimasenena ekadashachamupatih
1.58
वृकोदरेण क्षुद्रेण सुनृशंसमिदं कृतम्
मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्नता
Vrikodarena kshudrena sunrishansamidam kritam
Murdhabhishiktasya shirah padena parimridnata
1.59
विनर्दन्ति स्म पाञ्चालाः क्ष्वेडन्ति च हसन्ति च
धमन्ति शङ्खाञ्शतशो हृष्टा घ्नन्ति च दुन्दुभीन्
Vinardanti sma panchalah kshvedanti cha hasanti cha
Dhamanti shankhanshatasho hrishta ghnanti cha dundubhin
1.60
वादित्रघोषस्तुमुलो विमिश्रः शङ्खनिस्वनैः
अनिलेनेरितो घोरो दिशः पूरयतीव हि
Vaditraghoshastumulo vimishrah shankhanisvanaih
Anilenerito ghoro dishah purayativa hi
1.61
अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम्
सिंहनादश्च शूराणां श्रूयते सुमहानयम्
Ashvanam heshamananam gajanam chaiva brinhatam
Sinhanadashcha shuranam shruyate sumahanayam
1.62
दिशं प्राचीं समाश्रित्य हृष्टानां गर्जतां भृशम्
रथनेमिस्वनाश्चैव श्रूयन्ते लोमहर्षणाः
Disham prachim samashritya hrishtanam garjatam bhrisham
Rathanemisvanashchaiva shruyante lomaharshanah
1.63
पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां यदिदं कदनं कृतम्
वयमेव त्रयः शिष्टास्तस्मिन्महति वैशसे
Pandavairdhartarashtranam yadidam kadanam kritam
Vayameva trayah shishtastasminmahati vaishase
1.64
केचिन्नागशतप्राणाः केचित्सर्वास्त्रकोविदाः
निहताः पाण्डवेयैः स्म मन्ये कालस्य पर्ययम्
Kechinnagashatapranah kechitsarvastrakovidah
Nihatah pandaveyaih sma manye kalasya paryayam
1.65
एवमेतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः
यथा ह्यस्येदृशी निष्ठा कृते कार्येऽपि दुष्करे
Evametena bhavyam hi nunam karyena tattvatah
Yatha hyasyedrishi nishtha krite karyepi dushkare
1.66
भवतोस्तु यदि प्रज्ञा न मोहादपचीयते
व्यापन्नेऽस्मिन्महत्यर्थे यन्नः श्रेयस्तदुच्यताम्
Bhavatostu yadi pragya na mohadapachiyate
Vyapannesminmahatyarthe yannah shreyastaduchyatam